اخرین به روز رسانی:

نوامبر ۲۲, ۲۰۲۶

ناکارآمدی سربازی اجباری در میدان جنگ/ مجید شیعه‌علی

در طی سال‌های اخیر، انتقادها نسبت به سربازی اجباری بسیار شدید بوده است. این انتقادها ریشه در نگرش‌های بسیار متنوعی داشته است. بسیاری با برجسته ساختن تاثیر اقتصادی خروج نیروی کار جوان از مسیر تولید بر آسیب آن بر اقتصاد سخن گفته‌اند. گروه دیگر مسائل بحران‌های روانی ناشی از تجربه‌ی فضاهای ناسالم موجود و وجود پدیده‌هایی مانند خودکشی در این دوران را برجسته دیده و محور انتقاد قرار دادند.

گروه‌هایی نیز با طرح مسئله‌ی حقوق بشری، بر تبعیض و بی‌عدالتی مستتر در آن تاکید کردند. این مسئله که قانون سربازی به دلیل اجباری بودن برای تمامی مردان تا سن قریب به بازنشستگی و طول مدت بالا و شرایط دشوار، یکی از سخت‌گیرانه‌ترین قوانین سربازی اجباری محسوب می‌شود نیز به حجم و شدت این انتقادات افزوده است. در چنین شرایطی اخبار درگذشت سربازان بنابر درگیری‌های نظامی در سطوح مختلف گاهی مسئله را به تیتر اصلی اخبار بازمی‌گرداند؛ مسئله‌ای که بخش‌هایی از حاکمیت مانند دولت و مجلس بارها تلاش کرده‌اند با تصویب قوانینی امکان تغییر تدریجی آن را فراهم بیاورند، اما با سنگ سخت ارگان‌های نظامی برخورده‌اند. اما استدلال دستگاه نظامی برای حفظ این شرایط چیست؟

یکی از محورهای اصلی نقد تاکید بر این مسئله بوده که سربازی اجباری در عمل در عمده موارد نه آموزش نظامی به همراه دارد و نه از نیروها در مسیر اقدامات نظامی استفاده می‎شود، بلکه تنها گونه‌ای از بیگاری بدون پرداخت حداقل مزد را فراهم آورده است. ساعات بسیار مهمی از زندگی شهروندان که تنها به نگهبانی از اماکن فاقد اهمیت اتلاف می‌شود از محورهای پر تکرار روایت از چنین شرایطی است. با این وجود دستگاه امنیتی و نظامی در ایران، مسئله‌ی سربازی را به چشم مسئله¬ای امنیتی می‌بیند. اما چه فهمی از امنیت ملی منجر به این شده است که بتوان این شرایط ناامن و بی‌حاصل را به صورت یک ابزار بازدارندگی نگریست؟

در مطالعات امنیت مکاتب مختلفی وجود دارد و تامین امنیت در جوامع مختلف را به روش‌های گوناگونی صورت‌بندی می‌کنند. یکی از اصلی‌ترین سنت‌های فکری در مطالعات امنیت، سنت واقع‌گرایی یا رئالیسم است. در نگاه‌های رئالیستی، روابط بین‌الملل در یک وضعیت آنارشیک قرار دارد، در نتیجه این نظم آنارشیک حکم می‌کند دولت‌ها بنابر تناسب قوای منطقه‌ای و جهانی سعی در ایجاد توازن داشته و با کسب قدرت بازدارندگی ایجاد کنند. هر چند چنین فهمی از روابط بین قدرت‌ها و سیاست در طول تاریخ بشر همیشه حامیانی داشته، اما تبیین آن به دوران مدرن بازمی‌گردد و اصلی‌ترین نظریه‌ها و صورت‌بندی دقیق آن در طول قرن بیستم و به خصوص در دل جنگ سرد انجام شده است.

یکی از آخرین نظریاتی که تقریباً همزمان با پایان جنگ سرد صورت‌بندی شد، گونه‌ای از رئالیسم بود که به عنوان رئالیسم تهاجمی نامیده شده است. جان مرشایمر طرح‌کننده‌ی رئالیسم تهاجمی بر یک محور اساسی تاکید داشت. او معتقد بود در این وضعیت آنارشیک که همیشه کشورها نگران حفظ بقای خود هستند، هیچ شرایطی وجود ندارد که آن‌ها به طور کامل احساس امنیت کنند. در نتیجه همیشه به افزایش قدرت خود در تناسب با قدرت رقبا ادامه خواهند داد. این مسیر دو گام اصلی دارد، یکم تلاش برای ایجاد هژمونی در منطقه‌ی خود است. به این معنا که تا آن‌جا که به دریاها برسند قدرتی که بتواند قدرت آن‌ها را به چالش بکشد وجود نداشته باشد. و در گام دوم، سعی کند نگذارد در سایر مناطق قدرت‌هایی دیگر بتوانند هژمونی ایجاد کنند. و تنها هژمونی جهانی ناممکن است که می‌تواند امنیت کامل ایجاد کند. در نتیجه افزایش مستمر قدرت در برابر رقبا در ذات سیاست جهانی قرار می‌گیرد. اما کسب قدرت به چه معنا است؟

قدرت حکومت‌ها در نگاه مرشایمر به صورت‌های مختلفی قابل ارزیابی است. اما اصلی‌ترین محوری که برای او برجسته است، مسئله‌ی پیاده نظام است. او با تحلیل تاریخی تعداد عمده‌ای از جنگ‌ها سعی دارد نشان بدهد سایر ابزارها و تاکتیک‌های نظامی هیچ‌زمان نتوانسته است جایگزین پیاده نظام شود و تنها پیاده نظام است که می‌تواند تسلیم را به دیگری تحمیل کند و تهاجم هوایی و دریایی و حتی هسته‌ای تنها در نقش پشتیبان تهاجم نظامی عمل می¬کند و به طور مستقل و به تنهایی کارآمد نیست. با این نگاه می‌شود حدس زد که اگر یک حکومت بخواهد با تکیه بر نگاه او قدرت خود را افزایش دهد، باید سعی کند چه با سازمان‌دهی نظامی و شبه‌نظامی شهروندان خود چه شهروندان سایر کشورها پیاده نظام گسترده‌ای برای خود فراهم بیاورد. با بررسی این نگاه می‌توانیم حدس بزنیم بسیار ممکن است دکترین‌ امنیت ملی در جمهوری اسلامی تاثیر بالایی را از نظریات وی گرفته باشند. چرا که نه تنها در داخل کشور سربازی اجباری به این شدت حفظ شده است، بلکه شبه‌نظامیان مختلفی را در داخل کشور و سراسر منطقه سازمان داده‌اند. اما با گذشت بیش از یک سال فضای جنگی آیا سربازی اجباری موثر بوده است؟

از یک‌سو مدل مرشایمر را در ناکافی بودن تهاجم هوایی و دریایی در ایجاد تسلیم می‌توان در آزمون جنگ اخیر موفق دانست. حتی پیاده نظام ایران در سایر کشورها توانست برای امنیت ملی این کشور نقش بازی کند. اما سربازانی که بدون آموزش و با اجبار در حال بیگاری کشیدن بودند صرفاً به قربانیانی در برابر حملات مختلف تبدیل شدند؛ قربانیانی که هر چند در لیست کشته‌های نظامی درج می‌شدند اما دانش نظامی و سابقه‌ی نظامی نداشته و حتی از مزایای نظامی بودن نیز بهره نمی‌بردند و از همه مهم‌تر مشغول هیچ اقدام نظامی نبودند. در نتیجه حتی اگر ایران درگیر جنگ با قدرتی بود که تلاش می‌کرد با اتکا بر پیاده نظام در صدد تصرف خاک بر بیاید باز هم می‌توان حدس زد که سربازی اجباری کارآمد نیست. یکم، احتمالاً در این شرایط حاکمیت بر تاکتیک ارسال توده‌های انسانی از میان نیروهای ایدئولوژیک اتکا خواهد کرد.

دوم، حتی اگر بخواهد تاکتیک دیگری را مورد استفاده قرار دهد، نیازمند یک ارتش حرفه‌ای است که شامل نیروهایی با آموزشی بیش از چند ماه و سابقه‌ای بیش از چند سال باشد که بتوانند در اقدامات نظامی موثر عمل کنند. در عمل نیز ناکارآمدی این نیروها در دوران جنگ به رخ حاکمیت کشیده شد. اما آیا می‌شود به تغییر امیدوار بود؟

بسیاری از پژوهش‌گران علوم اجتماعی معتقد هستند که تحولات اجتماعی از دل جنگ‌ها بیرون می‌آیند. جنگ‌ها هستند که رقابت نظامی را بیش از پیش جدی می‌سازند و حاکمیت‌ها را مجبور می¬کنند عقلانیت و علم را در موارد متعددی به کار ببندند. آن‌ها سازمان‌دهی و تکنولوژی مدرن را نه در ساختار نظامی بلکه بالاجبار در سایر بخش‌های جامعه برای پشتیبانی از بخش نظامی رشد می‌دهند و نیازمندی بیشتر آن‌ها به جامعه منجر به امتیاز دادن به جامعه نیز می‌شود. چنان‌که در کشور ما نیز روند مدرن‌سازی از دل جنگ‌های ایران و روس برخاست. بنابر این از یک سو می-توان امیدوار بود که شاهد تقویت تاثیر فشار اجتماعی در فضای پس از جنگ باشیم و از سوی دیگر، عقلانیت بیش‌تر به خصوص در سیاست‌گذاری‌های نظامی در فضای پس از جنگ محتمل خواهد بود. در نتیجه بیان و تاکید بر نقدهای پیشین می‌تواند این بار موثر بوده و قانون ناعادلانه و پرهزینه‌ی سربازی اجباری را دچار تغییر عمده کند.

توسط: مجید شیعه‌علی
نوامبر 22, 2026

برچسب ها

امنیت ملی جان مرشایمر خط صلح خط صلح 187 خودکشی سربازان رئالیسم تهاجمی سربازی اجباری ماهنامه خط صلح مجید شیعه‌علی ناکارآمدی سربازی نیروهای مسلح