در تصویری که از حمید مهدوی به جا مانده است، مردی را می‌بینیم که مجروحی را بر دوش گرفته و در میان خیابانی ناامن می‌کوشد او را از خطر دور کند. او می‌دود؛ نه برای فرار از دیگری، بلکه برای نجات دیگری. در آن لحظه، کسی که بر دوش اوست، پیش از هر چیز انسانی […]

بیست سال از تجربه‌ای گذشت که نه پیش و نه پس از آن تکرار نشد. کارزاری که جمع شدن صفات متعددی چنین منحصر به فردش ساخته است. مواردی مانند شکل‌گیری یک جنبش فمینیستی رسمی، میانه‌روی سیاسی و مذهبی با تاکید بر قانون‌گرایی و عدم تعارض با مبانی مذهبی، تاکید بر کنش‌ جمعی و مبارزه‌ی مدنی […]

طبقه‌ی متوسط را معمولاً بر حسب سطح درآمد، الگوی مصرف یا میزان تحصیلات تعریف می‌کنند، گویی مسئله تنها تعیین مرزی اقتصادی است که گروهی از جامعه را از طبقات فرودست و فرادست جدا می‌کند. اما اهمیت تاریخی و سیاسی این طبقه را نمی‌توان به جایگاه اقتصادی‌اش فروکاست. آن‌چه طبقه‌ی متوسط را برای جامعه‌ی مدرن اهمیت […]

در سال‌های اخیر، یکی از تغییرات مهم در شیوه‌ی اعمال سیاست‌های کنترل اجتماعی در ایران، گسترش مسئولیت صاحبان کسب‌وکار نسبت به رفتار افرادی است که نه کارمند آن‌ها هستند و نه لزوماً تحت اختیار یا نظارت حقوقی آنان قرار دارند. صاحب یک رستوران، کافه، باشگاه، مرکز گردشگری یا برگزارکننده‌ی یک تور، به تدریج با وضعیتی […]

مقدمه: دو حرکت مکمل در زبان قدرت در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی، «هنجارشکنی» ظاهراً واژه‌ای ساده برای توصیف خروج از قواعد پذیرفته‌شده‌ی اجتماعی است. اما این ظاهر جامعه‌شناختی، کارکرد سیاسی و کیفری آن را می‌پوشاند. در بخشی از گفتار سیاسی سال‌های اخیر، مصداق کانونی هنجارشکنی زمانی پدیدار می‌شود که نقد از ارزیابی یک تصمیم یا […]

در ماه‌های اخیر و هم‌زمان با فروکش کردن جنگ، آن‌چه در خیابان و اینستاگرام و فضای مجازی دیده می‌شود بازگشت تمرکز حاکمیت از خاک ایران  به داخل شهر است؛ از پلمب کافه‌ها و کافه‌کتاب‌ها در سنایی و ایرانشهر تا برخورد با تورهای گردشگری و مسدود سازی صفحات بلاگرها و کسب‌وکارهای اینترنتی، این هم‌زمانی تصادفی نیست. […]

به دلیل عدم شناخت کافی درحیطه‌ی مسائل مربوط به یارسان، معمولا نیاز است که چند قدم به عقب‌تر رفته و با نگاهی اجمالی به فلسفه‌ی آیین یاری، سوال‌های احتمالی ذهن خواننده، تا حد امکان پاسخ داده شود. اما هدف از این نوشته پرداختن به مسائل بنیادی و اعتقادی و آیینی یارسان نیست و این بار […]

تصوف، عرفان، درویشی و برخی اسامی دیگر، اشاره به مکتبی از دین اسلام دارد که بنا بر رویه هر سلسله از این مکتب -که من بعد به عنوان تصوف از آن یاد می کنیم-، در مذاهب مختلفه دین اسلام اعتقاد دارد که دستورات شرع، حداقل لازم برای یک مسلمان برای سبک زندگی در این جهان […]

دنبال کردن بازداشت‌های مسیحیان در ایران به روشنی نشان می‌دهد که در سال‌های اخیر مقامات دولتی ایران جامعه‌ی مسیحی را هدفی برای سرکوب قرار داده‌اند. گزارش‌ها حاکی از آن است که از ماه می تا آگوست 2016 ، 79 شهروند مسیحی دستگیر شدند و تعداد عمده‌ی این شهروندان مورد بازجویی قرار گرفته‌ و روانه‌ی زندان […]

جنوب ایران، به‌منزله‌ی گره‌گاه مرز، نفت و قومیت، نمونه‌ی بارز پارادوکسی است که اقتصاد سیاسی ایران را توضیح می‌دهد: «وفور منابع در برابر فقر محلی». این پارادوکس نه تصادفی است و نه صرفاً نتیجه‌ی کمبود منابع طبیعی در سایر مناطق، بلکه بازتاب سازوکارهای رانت‌محور و تمرکزگرای بودجه‌ای است که از دوره‌ی پهلوی به ارث رسیده […]

مکران، منطقه‌ای در جنوب شرقی ایران است که از تنگه‌ی هرمز به سمت شرق امتداد یافته و از میناب آغاز شده، تا رود سند در بلوچستان پاکستان ادامه می‌یابد. این منطقه به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خود از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و به‌عنوان یک آبراه بین‌المللی شناخته می‌شود. مکران برای ایران و پاکستان ارزشی راهبردی […]

چندی پیش، سخنگوی دولت اعلام کرد که دولت پزشکیان قصد دارد پایتخت را از تهران به منطقه‌ی مکران انتقال دهد و این موضوع در حال بررسی است.(۱) کشورهای زیادی در طول تاریخ بنا به دلایلی پایتخت‌های خود را تغییر داده‌اند، دلیل مهم آن‌ها افزایش جمعیت در پایتخت و توسعه متوازن در کشور بوده است. در […]

هستی و جوهره‌ی قصاص از گذشته‌های دور بر یک قانون طبیعی بنا شده است: «بکشی کشته می‌شوی، چشم در برابر چشم و دندان در برابر دندان». این قانون مشهور پیش از ظهور ادیان ابراهیمی نیز وجود داشته؛ در سنگ‌نگاره‌های تاریخی –از جمله لوح حمورابی که امروزه در موزه‌ی لوور فرانسه نگهداری می‌شود (مربوط به ۱۸۰۰ […]

خبرگزاری‌های داخلی از ابلاغ شیوه‌نامه‌ی «احراز توبه» توسط رئیس قوه‌ی قضاییه خبر داده‌اند. هرچند علت این ابلاغیه تاسیس شرعی و قانونی توبه در مراجع قضایی عنوان شده و به نقش بسزای آن در اصلاح و تربیت مرتکبان جرم و پیشگیری از ارتکاب مجدد جرم اشاره شده است، اما در زمینه‌ی آزادی ادیان و مذاهب، می‌تواند […]

سال ۲۰۲۳ میلادی نیز با تمام فراز و نشیبش گذشت. سالی که در ایران تحت تاثیر جنبش اعتراضی روی داده در سال میلادی پیشش بود و البته در آن برخورد قهری با معترضان ادامه داشت. سالی که بسیاری از معترضان جنبش اعتراضی سال۱۴۰۱ هم‌چنان در بند بودند و با احکام سنگینی توسط دادگاه‌های انقلاب مواجه […]

در جریان اعتراضات اخیر شاهد وقایع تلخ و اقدامات فراقانونی بسیاری در ایران بودیم. یکی از این موارد محدودیت در درمان معترضین به اشکال متفاوت بود. بر اساس گزارش‌های منتشرشده از همان روزهای اول شروع اعتراضات، نیروهای انتظامی و امنیتی به بیمارستان‌هایی که معترضین مجروح به آن‌ها منتقل شده بودند حمله و صحنه‌های دل‌خراشی را […]

پس از جمع‌آوری ناگهانی و بی‌سر‌و‌صدای واکسن ایرانی «پاپیلوگارد» از داروخانه‌های کشور، زنانی که برای پیشگیری از ابتلا به ویروس اچ.پی.وی (HPV) چشم‌انتظار واکسیناسیون ملی بودند، ناچار شده‌اند به واکسن‌های خارجی با قیمت‌هایی چندین برابر روی بیاورند؛ واکسن‌هایی که تهیه‌ی آن‌ها با وضعیت اقتصادی بسیاری از زنان سازگار نیست. در چنین شرایطی که دسترسی به […]

زنانه‌شدن سالمندی، جامعه‌ی جهانی را با چالش‌هایی کلان مواجه ساخته؛ مشکلاتی که جامعه‌ی ایران نیز از آن مستثنی نیست. اگرچه در سایر کشورهای جهان برای مقابله با زنانه‌شدن سالمندی و مدیریت این بحران، استراتژی‌ها و سیاست‌های کارآمد در نظر گرفته شده، اما در ایران، این بحران چهره‌ی تکان‌دهنده‌ی خود را در فزونی روز افزون سالمندان […]

در حالی که الگوهای سنتیِ گردشگری انبوه عمدتاً بر پایه‌ی مصرف‌گرایی استوارند، رویکرد خاصی از گردشگری داوطلبانه در دهه‌های اخیر گسترش یافته است که بنیان آن بر تبادل غیرپولی استوار است. ​بر اساس این رویکرد ساختاریافته، گردشگر به‌جای ایفای نقش یک مصرف‌کننده‌ی منفعل و پرداخت هزینه برای اقامت و خوراک، بخشی از زمان، تخصص و […]

آلودگی هوا در دهه‌های اخیر به یکی از پایدارترین و پیچیده‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و اجتماعی در شهرهای بزرگ ایران تبدیل شده است؛ چالشی که اگرچه در ظاهر مسئله‌ای مرتبط با محیط زیست و بهداشت عمومی به نظر می‌رسد، اما در تحلیل جامعه‌شناختی به‌مراتب فراتر از یک بحران اکولوژیک عمل می‌کند. آلودگی هوا امروز در مقام […]

شاید هیچ ابزاری بهتر از «آفتابه» نتواند نحوه‌ی حکمرانی و مدیریت آب در ایران را به‌نمایش بگذارد. این‌که سابقه‌ی تاریخی آفتابه دقیقاً به دوران کدام پادشاه برمی‌گردد روشن نیست، اما همین که نامش می‌آید، برای بسیاری بی‌اختیار تصویر آیت‌الله روح‌الله خمینی زنده می‌شود؛ عکسی که ماه‌ها پیش از بازگشت او به ایران گرفته شد. آفتابه […]

مقدمه؛ هنگامی که قانون به مرگ می‌رسد بحث درباره‌ی مجازات اعدام معمولاً از نقطه‌ای آغاز می‌شود که قانون پیشاپیش آن را تعیین کرده است: جرم چیست، مجازات چیست و در چه مواردی شدیدترین مجازات، یعنی سلب حیات، قابل اعمال است. از همین رو بخش بزرگی از ادبیات حقوقی درباره‌ی اعدام، خواه در مقام دفاع و […]

هر بار حکومت بهانه‌ای تازه برای گرفتن جان انسان‌ها پیدا می‌کند؛ حکومتی که در تمام عمر خود نشان داده ارزشی برای حیات شهروندان قائل نیست. تازه‌ترین نمونه‌اش در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران آشکار شد؛ جایی که روشن شد سال‌ها بودجه‌های کلان پدافند غیرعامل یا صرف اموری نامعلوم شده یا اساساً کارکردی برای […]

در پی تشدید تنش‌های نظامی و حملات ایالات متحده آمریکا و اسرائیل، روند برخورد قضایی با اتهام «جاسوسی» و «همکاری با دولت‌های متخاصم» در ایران وارد مرحله‌ای تازه شده است. آن‌چه بیش از خود قوانین محل بحث قرار گرفته، نحوه‌ی اجرای آن‌هاست: رسیدگی‌های سریع، نبود شفافیت و محدودیت دسترسی متهمان به روندهای دفاعی استاندارد؛ عواملی […]

کتاب‌های فرهنگ اصطلاحات تخصصی هر حوزه‌ای را که ورق بزنید، اثری از اصطلاح «اینترنت طبقاتی» و معنای دقیق آن پیدا نخواهید کرد. حاکمان جمهوری اسلامی اما با اجرای این پروژه در طی حدود ۲۰ سال اخیر، جامعه‌ی کاربران اینترنت در ایران را ناچار به گزینش اصطلاحی برای توصیف آن کرده‌اند. اینترنت طبقاتی، پروژه‌ یا بهتر […]

مرکز پژوهش‌های مجلس پژوهشی را منتشر کرده که اعلام می‌کند نزدیک به ۵۵% رتبه‌های زیر سه‌هزار کنکور سراسری از دو دهک بالای اقتصادی ایران است و هشدار می‌دهد که سطح دسترسی به آموزش عالی در ایران –چه از نظر کمی چه از نظر کیفی— به صورت معناداری ناعادلانه است. یک دلیل عمده برای این شکاف […]

در دوران جنبش مهسا، دانشگاه‌های ایران، یکی از اصلی‌ترین سنگرهایی بودند که صدای فریاد «زن، زندگی، آزادی» در آن از سوی دانشجویان و اساتید بلند شد. مطالبات این بخش از جامعه‌ی علمی کشور، کاملاً در راستای مطالبات مردم بود؛ خواسته‌هایی که هزاران نفر را در شهرستان‌ها و روستاها از خانه‌هایشان روانه‌ی خیابان‌ها کرد. بسیاری از […]

جشنواره‌ی فیلم فجر در عمر ۴۴ ساله‌اش دوران‌های مختلفی را پشت‌سر گذاشته است که بنابر مستندات موجود در کارنامه‌ی این جشنواره‌ی حکومتی، من آن را به سه دوره‌ی اصلی تقسیم می‌کنم: ۱) دوران عداوت و رفاقت؛ ۲) دوران فلاکت؛ ۳) دوران نکبت. دوران نخستِ این جشنواره از بهمن ۱۳۶۱ آغاز شد. در این دوره، با […]

سینمای زیرزمینی ایران، به عنوان حوزه‌ای نیمه‌مستقل و غالباً حاشیه‌ای از تولیدات سینمایی کشور، همواره در تقاطع محدودیت‌های قانونی، فشارهای فرهنگی و بازنمایی‌های رسانه‌ای حرکت کرده است. این فیلم‌ها، که خارج از سازوکار رسمی سینمای ایران تولید می‌شوند، نه‌تنها عرصه‌ای برای بیان تجربه‌های اجتماعی و زیست‌بومی واقعی فراهم می‌آورند، بلکه به‌مثابه‌ی محملی برای نقد ساختارهای […]

در دل شب، صدای آژیرها از خواب شهرها عبور می‌کند. آسمان در آتش است، دیوارها می‌لرزند و سکوت خانه‌ها شکاف برمی‌دارد. جنگ، این واژه‌ی بی‌رحم تکرارشونده، دوباره از خواب تاریخ بیدار شده و بر جان انسان‌ها سایه انداخته است. اما در میان ویرانی، در پشت خاکستر، در سکوت پناهگاه‌ها یا روی دیوارهای خیابان‌های نیمه ‌ویران، […]

ادبیات داستانی در ایران با نگاه اکثریت و تعریف آن از صداها و روایت‌های مورد توجه عموم جامعه گره خورده است. به این ترتیب جامعه یا جوامعی که جزئی از این اکثریت محسوب نمی‌شوند، جایی در صحنه‌ی ادبی آن نیز ندارند. جوامع به حاشیه رانده شده در هر کشوری علاوه بر آن‌که از دایره‌ی قدرت، […]

آزار جنسی در محیط کار خطری است که باعث کاهش کیفیت زندگی شخصی و کاری می‌شود، رفاه زنان و مردان را به خطر می‌اندازد، برابری جنسیتی را تضعیف می‌کند و هزینه‌هایی را بر شرکت‌ها و سازمان‌ها تحمیل می‌کند. در سال‌های اخیر جنبش‌هایی در جهان شکل گرفته است که باعث توجه بیش‌تر به این واقعیت شده […]

مهاجرت پدیده‌ای است که در فرهنگ و تاریخ بشر و البته ایرانیان سابقه‌ای به درازنای تاریخ دارد (پرچم‌دار ادبیات مهاجرت در ایران، نویسندگان شهیر و نامی چون بزرگ علوی و صادق هدایت بودند). با بررسی تمام جوانب آن، آشکار است که انگیزه‌های مهاجرت [اجباری] در سال‌های اخیر از میهنمان بیش از هر مطلب دیگری وابسته […]

پرسش اول: وقتی از فاصله‌ی ۲۰ ساله به ۵ شهریور ۱۳۸۵ و آغاز «کمپین یک میلیون امضا» نگاه می‌کنیم، بزرگ‌ترین خطای دید در ارزیابی این جنبش چیست و دستاورد واقعی آن را کجا باید جست‌وجو کرد؟ بزرگ‌ترین خطا این است که موفقیت یا شکست کمپین را فقط با تعداد امضاهای جمع‌آوری‌شده یا میزان تغییر قوانین […]

من متعلق به نسلی از زنانم که بخش بزرگی از زندگی‌اش را در کشمکش با جمهوری اسلامی گذرانده است؛ نه فقط در خیابان و زندان و فعالیت‌های مدنی، بلکه در رسانه، در عکس و تصویر، در همان جاهایی که حکومت هر وقت لازم دیده، بر آن‌ها دست گذاشته، آن‌ها را بسته و توقیف کرده است. […]

«کمپین یک میلیون امضا برای تغییر قوانین تبعیض‌آمیز» (تغییر برای برابری) که در مرداد ۱۳۸۵ (۲۰۰۶ میلادی) به همت جمعی از فعالان حقوق زنان آغاز شد، یکی از برجسته‌ترین، منسجم‌ترین و اثرگذارترین کنش‌های جمعی در تاریخ معاصر ایران به‌‌شمار می‌رود. این جنبش مدنی با اتخاذ رویکردی مسئله‌‌محور و بهره‌‌گیری از ابزارهای اجتماعی و حقوقی، توانست […]

تصویر فرو ریختن برجک‌های زندان را که می‌بینی، انگار کسی دکمه‌ی عقب‌گرد فیلمی را زده باشد؛ تصاویر، با همان سرعتی که برجک فرو می‌ریزد، به ذهنت هجوم می‌آورد. چند ثانیه بیش‌تر طول نمی‌کشد، اما برای تو، در آن چند ثانیه شش سال زندگی نهفته است. همان چند ثانیه کافی است تا سال‌هایی که خیال می‌کردی […]

میزان پایبندی یک نظام حقوقی به حاکمیت قانون را نمی‌توان صرفاً از خلال قوانین کیفری یا آرای دادگاه‌ها سنجید، بلکه یکی از دقیق‌ترین معیارهای ارزیابی آن، نحوه‌ی رفتار با افرادی است که به هر دلیل از آزادی محروم شده‌اند. زندان، برخلاف تصور رایج، فضایی خارج از قلمرو حقوق نیست، بلکه محیطی است که دولت بیش […]

در تیرماه گذشته، وقایعی در زندان وکیل‌آباد مشهد رخ داد که در تاریخچه‌ی این زندان کم‌تر سابقه داشته است. هنوز بازداشتی‌های اعتراضات دی‌ماه گذشته به‌طور گسترده در این زندان حضور دارند. هرچند شمار بازداشتی‌ها در این مدت از بیش از هزار نفر به حدود چهارصد نفر کاهش یافته است، اما فرآیند رسیدگی قضایی بسیاری از […]

برای سال‌ها، مسئله‌ی کلاه‌زردهای صنعت برق را می‌شد با چند واژه توضیح داد: حقوق، تبعیض، قرارداد، پیمانکار، خطر و معیشت. اما مسئله فقط پیمانکار نیست؛ مسئله ساختاری است که پیمانکار را به مرکز آورده و یک شبکه‌ی قدرتمند و بانفوذ از پیمانکاران را به وجود آورده است و طی این سال‌ها تلاش نکرده شاخ‌وبرگ آن […]

جنگ‌ها در اقتصاد مدرن، دیگر صرفاً رویدادهایی نظامی نیستند، بلکه پدیده‌هایی چندبعدی‌اند که ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و نهادی را به‌طور هم‌زمان تحت تاثیر قرار می‌دهند. در مورد ایران کنونی، در سال ۱۴۰۵، این ویژگی به‌وضوح قابل مشاهده است؛ جایی که اقتصاد پیشاپیش با عدم تعادل‌های مزمن مواجه بوده و جنگ به‌عنوان یک «شوک تشدیدکننده» عمل […]

در سال‌های اخیر، وضعیت صندوق‌های بازنشستگی، به‌ویژه صندوق ذخیره‌ی فرهنگیان و عملکرد سازمان تامین اجتماعی، توجه بسیاری از پژوهشگران، فعالان اجتماعی و اعضای این صندوق‌ها را به‌خود جلب کرده است. اهمیت این موضوع نه‌تنها در ابعاد نظری، بلکه در حیطه‌ی عملی نیز ملموس است، زیرا پیامدهای بحران‌آفرین آن، پایداری مالی بازنشستگان و اعتماد بین‌نسلی را […]

آموزش در ایران بارها با وضعیت‌هایی روبه‌رو شده که در آن‌ها تعطیلی مدارس و دانشگاه‌ها راه‌حلی موقت و ناگزیر برای عبور از بحران دانسته شده است: از آلودگی هوا و کمبود انرژی تا بیماری، بحران‌های امنیتی و جنگ. در این وضعیت‌ها، آموزش مجازی در هیات ضامن تداوم آموزش ظاهر می‌شود: مدرسه تعطیل می‌شود، اما کلاس […]

۱۱ اکتبر (برابر با ۲۰ مهر) به‌عنوان روز جهانی کودکان دختر (International Day of the Girl Child) نام‌گذاری شده است. (۱) این روز در سال جاری در شرایطی فرا رسید که جهان با آشفتگی‌های بی‌سابقه و دگرگونی‌های سیاسی گسترده‌ای مواجه است. از جنگ و خشونت در ایران، یمن، لبنان و اوکراین تا ناآرامی‌های سیاسی و […]

«ما به کودکان خود، که آسیب‌پذیرترین شهروندان جامعه‌اند، زندگی‌ای عاری از خشونت و ترس مدیون هستیم.» — نلسون ماندلا   بررسی عملکرد انجمن حمایت از حقوق کودکان در سال ۱۴۰۴ و قرار گرفتن آزار جنسی کودکان در صدر موضوعات پرونده‌های ارجاع‌شده به واحد حقوقی این انجمن، پرده از یکی از جدی‌ترین چالش‌های حوزه‌ی حقوق کودک […]

سوختبر، پیش از آن‌که متهم پرونده‌های قضایی و افکار عمومی باشد، شهروندی است که در یکی از محروم‌ترین مناطق ایران زندگی می‌کند؛ جایی که برای بخشی از مردم، فاصله‌ی میان زنده ماندن و فرو رفتن در فقر، به چند گالن سوخت، یک خودروی فرسوده و جاده‌ای ناامن گره خورده است. این واقعیت نه به معنای […]

کولبری شغل نیست. کولبری نشانه‌ی شکست یک سیاست است. مردی چهل‌ساله را تصور کنید. مدرک دانشگاهی دارد. شب‌ها باری پنجاه‌کیلویی را از گردنه‌های برفی شاهو و قندیل رد می‌کند. مزدش چند صد هزار تومان است. اسم این کار را قاچاق گذاشته‌اند. اقتصاد کشور برای این مرد راه دیگری باقی نگذاشته است. کارشناسان سازمان ملل به‌تازگی […]

کشته شدن کولبران و سوختبران در ماه گذشته کارشناسان سازمان ملل را به واکنش واداشت. در سال‌های اخیر اشتغال در مناطق مرزی ایران درگیر قاچاق بوده است. می‌شود در عادلانه یا مفید بودن قانون محدودیت تردد افراد و کالاها تردید کرد. می‌شود این محدودیت را مفید ندانست چرا که جلوی بازار آزاد را می‌گیرد و […]

بندم؛ هنوز در بندم   تبلیغم؛ که نظام علیه من است.   اهانتم؛ از رهبری به رهبر دیگر پاس‌کاری می‌شوم.   سیگارم رد گم می‌کند؛ این دود از آتش درون من است. دود، این‌بار از درختان جوان بلند می‌شود.   من دودم، اشک زندانم، وقتی دلش به حال زندانیان می‌سوزد. آه، زندان… همه می‌آیند و […]