
تقویمهای موازی؛ از هالووین تا کریسمس/ مینا جوانی
تقویم هر جامعه فقط فهرستی از روزها و مناسبتهای تاریخی، مذهبی و ملی نیست؛ بازتابی از نظم نمادین جامعه، حافظهی جمعی و شیوهی سازمانیافتن زندگی اجتماعی است. آیینها نیز فراتر از کارکرد تشریفاتی یا سرگرمکنندهشان، بستری برای بازتولید هویت، تجربهی تعلق جمعی و شکلدادن به روابط اجتماعیاند. بااینحال، در جهان معاصر مرزهای فرهنگی و جغرافیایی دیگر تنها تعیینکنندهی شکلگیری و گردش مناسک نیستند. جهانیشدن ارتباطات، رسانههای دیجیتال و گردش فراملی تصاویر و نمادها مناسبتهایی را به زندگی روزمرهی جوامع آوردهاند که خاستگاهشان ممکن است به جغرافیاها و سنتهایی بسیار متفاوت تعلق داشته باشد.
در ایران نیز طی سالهای اخیر، «هالووین»، «کریسمس» و «ولنتاین» در برخی فضاهای شهری، تجاری و اجتماعی به بخشی از تجربهی فرهنگی گروههایی از جامعه تبدیل شدهاند. این مناسبتها در فرایند پذیرش اجتماعی، فارغ از خاستگاه مذهبی یا تاریخیشان، معنایی تازه مییابند و گاه از زمینهی نخستین خود فاصله میگیرند. برای بسیاری از مشارکتکنندگان، حضور در این آیینها نه پذیرش یک نظام اعتقادی یا فرهنگی خاص، بلکه شکلی از فراغت، معاشرت، مصرف فرهنگی و انتخاب سبک زندگی است. جامعه در این میان گیرندهی منفعل الگوهای جهانی نیست؛ با گزینش، بازتفسیر و بازآفرینی آنها، صورتهای تازهای از مناسک اجتماعی میسازد.
بااینحال، این گسترش را نمیتوان جدا از مناقشه بر سر تعریف و حدود فرهنگ رسمی دید. درحالیکه بخشی از جامعه الگوهای تازهای از جشن، سرگرمی و معاشرت را در زندگی روزمره میپذیرد، نهادهای رسمی بر مبنای صورتبندی خاصی از هویت فرهنگی و ارزشهای اجتماعی میکوشند مرز فرهنگ مطلوب و نامطلوب را تعیین کنند. در این شرایط، برخی مناسبتها از سطح انتخابهای فردی و جمعی فراتر میروند و به موضوع مداخله، محدودیت و مناقشهی سیاسی و فرهنگی بدل میشوند. مسئله دیگر برگزاری یک جشن یا استقبال از یک مناسبت نیست؛ مسئله این است که چه کسی حق تعریف فرهنگ مشروع را دارد.
این تعارض را میتوان نشانهی شکلگیری دو تقویم همزمان در حیات اجتماعی ایران دانست: تقویم رسمی، که مناسبتها و آیینهای معتبر را در چارچوبی مشخص تعریف و بازنمایی میکند، و تقویم فرهنگیِ جامعه، که در مواجهه با تحولات اجتماعی، ارتباطات جهانی و ترجیحات متنوع شهروندان پیوسته گسترش مییابد و دگرگون میشود. این دو تقویم لزوماً در همهی موارد در تقابل نیستند، اما هرجا انتخابهای فرهنگی جامعه با مرزبندیهای رسمی ناسازگار شود، شکافی آشکار میان فرهنگ بهرسمیتشناختهشده و فرهنگ زیسته پدیدار میشود.
از اینرو، مناقشه بر سر هالووین و کریسمس را باید در بستری گستردهتر از تقابل سنت و مدرنیته یا فرهنگ بومی و بیگانه فهمید. مسئلهی اصلی نسبت میان جهانیشدن فرهنگ، دگرگونی مناسک اجتماعی، سازوکارهای حکمرانی فرهنگی و حق شهروندان برای مشارکت در حیات فرهنگی و انتخاب شیوهی زندگی است. آیا دولت میتواند با اتکا به تعریفی واحد از هویت فرهنگی، حدود مناسک و انتخابهای اجتماعی را تعیین کند؟ مرز میان سیاستگذاری فرهنگی و مداخله در آزادیهای فردی و جمعی کجاست؟ و آیا تکثر فرهنگی بدون بهرسمیتشناختن حق انتخاب و تفاوت میتواند در چارچوب نظم رسمی جایی بیابد؟
نوشتار حاضر با تمرکز بر دگرگونی مناسک اجتماعی در ایران میکوشد نسبت میان گردش جهانی الگوهای فرهنگی، تغییر ترجیحات اجتماعی و مداخلهی نهادهای رسمی در حیات فرهنگی را بررسی کند؛ نسبتی که در آن، جشنگرفتن به پرسشی بنیادیتر دربارهی حق انتخاب، تکثر فرهنگی و حدود قدرت در زندگی روزمره بدل میشود.
جهانیشدن فرهنگ و بازآرایی مناسک اجتماعی
مناسک اجتماعی سازوکارهاییاند که جوامع از طریق آنها نظم نمادین خود را بازتولید میکنند، به تجربههای جمعی معنا میبخشند و مرزهای تعلق فرهنگی را ترسیم میکنند. مناسبتهای تقویمی، جشنها و آیینهای جمعی نه فقط بازتاب باورها و ارزشهای تثبیتشده، بلکه در شکلگیری و استمرار آنها نیز موثرند. تقویم اجتماعی از این منظر عرصهای برای سازمانیابی حافظهی جمعی و بازنمایی هویت فرهنگی است؛ عرصهای که در آن جامعه با تکرار مناسک، نسبت خود را با گذشته، سنت و نظم اجتماعی معاصر بازتعریف میکند. بااینحال، تحولات ارتباطی جهان معاصر انحصار جغرافیایی و تاریخی مناسک را شکستهاند: جریانهای فراملی اطلاعات، تصاویر و نمادها امکان گردش و بازتولید آیینها را در زمینههایی فراهم کردهاند که با خاستگاه تاریخی آنها تفاوت دارد.
جهانیشدن فرهنگ را نباید به انتقال یکسویهی الگوها از جوامع مرکزی به جوامع پیرامونی تقلیل داد. چنین برداشتی جوامع دریافتکننده را منفعل میپندارد و پیچیدگی فرایندهای پذیرش، گزینش و بازتفسیر را نادیده میگیرد. گردش جهانی عناصر فرهنگی فرایندی چندلایه است که در آن نمادها و مناسک در مواجهه با زمینههای اجتماعی جدید از نو معنا مییابند. آرجون آپادورای در تحلیل جریانهای جهانی نشان میدهد که رسانهها، مهاجرت و گردش تصاویر و ایدهها چگونه افقهای تازهای برای تخیل اجتماعی میگشایند. در این چارچوب، مواجهه با مناسبتی از فرهنگی دیگر نه مستلزم حضور در جغرافیای تاریخی آن است و نه تعلق به جامعهی مبدا؛ رسانهها و شبکههای ارتباطی امکان مشارکت نمادین در تجربههایی را فراهم میکنند که پیشتر در محدودههای فرهنگی مشخصی جای داشتند.
حضور هالووین، کریسمس و ولنتاین در جوامعی بیرون از خاستگاه تاریخیشان نمونهای از این تغییر در سازوکارهای انتقال و بازتولید فرهنگ است. این مناسبتها در گردش فراملی با همهی مولفههای تاریخی، مذهبی و اعتقادیشان منتقل نمیشوند؛ برخی عناصرشان متناسب با نیازها و ترجیحات جامعهی میزبان گزینش و بازآرایی میشود. کریسمس در سنت مسیحی معنایی الهیاتی و دینی دارد، اما در برخی جوامع غیرمسیحی ممکن است از طریق نمادهای بصری، تزئینات شهری، تبادل هدیه و گردهماییهای اجتماعی تجربه شود. هالووین نیز در بسیاری از صورتهای معاصرش از زمینهی تاریخی و آیینی نخستین فاصله گرفته و در قالب سرگرمی، مصرف فرهنگی و اجرای نمادین هویت بازتولید میشود. انتقال یک مناسبت به زمینهای دیگر به معنای انتقال کامل نظام معنایی آن نیست؛ با گزینش، تغییر کارکرد و تولید معانی تازه همراه است.
این تحول را میتوان با مفهوم «بومیسازی فرهنگی» توضیح داد. بومیسازی در اینجا انطباق مکانیکی یک عنصر خارجی با سنتهای محلی نیست، بلکه فرایندی است که طی آن عناصر فراملی در بستر روابط اجتماعی و نظامهای معنایی جامعهی میزبان بازتعریف میشوند و در پیوند با ترجیحات نسلی، الگوهای مصرف و ساختارهای معاشرت کارکردهای متفاوتی مییابند. بنابراین مشارکت در یک آیین فراملی بهخودیخود نشانهی پذیرش هویتی خارجی یا گسست از میراث فرهنگی نیست. چنین برداشتی میان سه چیز تمایز نمیگذارد: استفاده از عناصر یک فرهنگ، پذیرش نظام ارزشی آن و بازتعریف هویت فردی؛ حال آنکه این سه نه همزماناند و نه هممعنا.
دگرگونی مناسک را باید در پیوند با تغییر رابطهی فرد و فرهنگ نیز دید. در الگوهای سنتیتر، بخش مهمی از مناسبتهای اجتماعی از راه نهادهای تثبیتشده، سنتهای خانوادگی، ساختارهای دینی و حافظهی تاریخی منتقل میشد. امروز منابع شکلدهندهی تجربهی فرهنگی متکثرتر شدهاند و افراد بیش از گذشته میتوانند عناصر فرهنگی متفاوت را برگزینند و ترکیب کنند. این به معنای زوال تعلقات جمعی یا پایان نقش سنتها نیست؛ نشانهی تغییر در شیوهی شکلگیری تعلق است. تعلق دیگر الزاماً با وراثت اجتماعی و عضویت در یک سنت واحد تعیین نمیشود و میتواند از مشارکت انتخابی در مجموعهای از تجربهها و مناسک متنوع نیز برآید. هویت فرهنگی نیز از صورتی یکپارچه و مبتنی بر مرزهای ثابت به وضعیتی سیالتر نزدیک میشود.
این دگرگونی با تحول ساختارهای فراغت و مصرف فرهنگی هم گره خورده است. مناسبتهای فراملی در بسیاری از جوامع به بخشی از اقتصاد سرگرمی، صنایع فرهنگی و بازار مصرف بدل شدهاند: تولید کالاهای مناسبتی، بازآرایی فضاهای تجاری، تبلیغات و سازماندهی رویدادهای جمعی به گردش اقتصادی آنها کمک میکند. بااینحال، توضیح گسترش آنها تنها با منطق بازار، بُعد اجتماعی و نمادین مشارکت را نادیده میگیرد. افراد در این مناسبتها علاوه بر مصرف کالا و خدمات، فرصتی برای بازنمایی سلیقه، تجربهی معاشرت، ایجاد تمایز اجتماعی و ساختن خاطرات مشترک مییابند. مناسک معاصر در تلاقی مصرف، هویت و روابط اجتماعی قرار دارند و به هیچیک از این ابعاد فروکاستنی نیستند.
در ایران نیز گسترش برخی مناسبتهای فراملی را باید در همین بستر دید. حضور آنها در فضاهای تجاری، رسانهای و جمعی نه ورود چند جشن تازه به تقویم اجتماعی، بلکه نشانهی تغییر در منابع شکلدهندهی ذائقهی فرهنگی، الگوهای فراغت و شیوههای ابراز هویت در میان گروههای مختلف است. این روند اما نه یکپارچه است و نه به همهی گروهها قابل تعمیم: میزان و شکل مشارکت به نسل، طبقهی اجتماعی، دسترسی به رسانهها، موقعیت جغرافیایی و زمینهی فرهنگی بستگی دارد. سخنگفتن از گسترش این آیینها نباید به فرض یک ترجیح فرهنگی همگانی در جامعهی ایران بینجامد.
اهمیت سیاسی این تحول وقتی آشکار میشود که گردش و بازآفرینی مناسک با الگوهای رسمی تعریف و تنظیم فرهنگ روبهرو شود. آنگاه مسئلهی دیگر پذیرش یا رد یک مناسبت نیست؛ بر سر مرجعیت تعریف فرهنگ و حدود مشروعیت آن مناقشه درمیگیرد. هنگامی که مناسک از مجاری رسمی انتقال فرهنگ مستقل میشوند و افراد در انتخاب و بازتولید آنها نقش فعالتری مییابند، انحصار نهادهای رسمی در تعیین صورتهای معتبر تعلق و مشارکت فرهنگی زیر پرسش میرود. جهانیشدن مناسک بنابراین نه فقط تحولی در محتوای فرهنگ، بلکه تغییری در مناسبات قدرت پیرامون تولید، گردش و مشروعیتبخشی به فرهنگ است؛ و دگرگونی مناسک اجتماعی از قلمرو جامعهشناسی فرهنگ فراتر میرود و به مسئلهای در حکمرانی فرهنگی و نسبت دولت و جامعه بدل میشود.
تقویم زیسته و عاملیت فرهنگی؛ مناسک اجتماعی در نسبت با حق شهروندی
گسترش هالووین، کریسمس و ولنتاین در بخشی از جامعهی ایران نشانهی تحولی در نسبت فرد، فرهنگ و نظم اجتماعی است. مسئله ورود مجموعهای از نمادهای فرامرزی نیست؛ آنچه اهمیت دارد تغییر در سازوکارهای تولید معنا، انتخاب مناسبتها و شکلگیری صورتهای تازهی مشارکت اجتماعی است. فرهنگ در این فرایند کمتر از مجرای نهادهای رسمی و سنتی بازتولید میشود و بیشتر در کنشهای روزمره، انتخابهای فردی و تعاملات میانفردی جریان مییابد.
این الگوها در پیوند با دگرگونی سبکهای زندگی، گسترش ارتباطات فرامرزی و تغییر شیوههای فراغت و معاشرت شکل گرفتهاند. مناسبتهای تازه در برخی فضاهای شهری، تجاری و خصوصی بهانهای برای گردهمایی، هدیهدادن، آرایش و بازآرایی فضا و تولید تصویر و تجربهی مشترک شدهاند. نکتهی مهم آن است که اعتبار این مناسک دیگر الزاماً از نهادهای رسمی یا تعلق به سنتی تاریخی نمیآید؛ شبکههای دوستی، گروههای همنسل، رسانههای اجتماعی و فضاهای تجاری در شکلگیری و تثبیت آنها نقش دارند. بخشی از جامعه به این ترتیب در تولید تقویمی مشارکت میکند که معنایش از تکرار کنشهای اجتماعی و پذیرش میانفردی برمیآید، نه از جایگاه آن در تقویم رسمی.
انگیزههای مشارکتکنندگان نیز یکسان نیست: برای برخی این مناسبتها راهی برای متنوعکردن تجربهی فراغت است؛ برای برخی بستری برای بازنمایی سلیقه و هویت فردی؛ و گاه مشارکت در آنها به تقویت پیوندهای اجتماعی و ساختن خاطرات مشترک میانجامد. تقلیل این کنشها به مصرفگرایی، تقلید از غرب یا مخالفت آگاهانه با ارزشهای رسمی از توضیح پیچیدگیشان بازمیماند، زیرا فرض میکند معنای یک کنش فرهنگی از پیش و مستقل از نحوهی استفاده و بازتفسیر آن تعیین شده است.
پیامد سیاسی این تنوع وقتی پدیدار میشود که انتخابهای فرهنگی با تلاش نهادهای رسمی برای تنظیم مرزهای فرهنگ مشروع روبهرو شوند. آنگاه موضوع دیگر تفاوت ذائقه نیست، بلکه حدود اختیار افراد در تعیین شکل زندگی اجتماعی و حدود مداخلهی قدرت در این انتخابهاست. وقتی مناسبتی بهدلیل خاستگاه خارجی، نسبتش با ارزشهای رسمی یا شیوهی برگزاریاش ممنوع یا محدود میشود، این پرسش بنیادین پیش میآید: آیا تعلق یک آیین به سنتی دیگر میتواند مبنای محرومکردن افراد از مشارکت در آن باشد؟ و آیا دولت میتواند به نام صیانت از فرهنگ، انتخابهای فرهنگی شهروندان را به الگوهای مورد تایید خود محدود کند؟
این پرسش را میتوان در چارچوب حقوق شهروندی و حقوق فرهنگی تحلیل کرد. حق مشارکت در حیات فرهنگی، فرهنگ را به میراث رسمی یا تولیدات هنری و ادبی محدود نمیکند؛ هم دسترسی به فعالیتها و شیوههای فرهنگی را دربرمیگیرد و هم آزادی افراد و گروهها برای انتخاب، حفظ و دگرگونکردن رویههای فرهنگی را. در تلقی معاصر حقوق بشر، فرهنگ قلمرو ثابت و انحصاریِ نهادهای رسمی نیست، بلکه عرصهای پویا از تولید معنا، بازتفسیر سنتها و تعامل میان صورتهای متنوع زندگی اجتماعی است. شهروندان بر این اساس نه فقط مخاطب و مصرفکنندهی محصولات فرهنگی، بلکه کنشگرانیاند که حق دارند در شکلدادن به حیات فرهنگی جامعه انتخاب کنند و مشارکت داشته باشند.
در کنار حق مشارکت فرهنگی، آزادی اندیشه و وجدان، آزادی بیان و حق تشکیل اجتماعات مسالمتآمیز نیز در تحلیل مناسک اهمیت دارند؛ بهویژه دربارهی مناسبتی چون کریسمس که برای بخشی از شهروندان معنای دینی و هویتی دارد. اما مسئله به مناسک دینی محدود نمیشود. حتی وقتی مشارکت در یک مناسبت معنای اعتقادی ندارد و بیشتر به فراغت، معاشرت یا سبک زندگی مربوط است، نمیتوان آن را خودبهخود از قلمرو آزادیهای فردی و فرهنگی بیرون گذاشت. انتخاب یک مناسبت یا برگزاری مراسمی با خاستگاه فرهنگی متفاوت، تا جایی که حقوق دیگران را نقض نکند، بخشی از انتخابهای فرهنگی شهروندان است.
در جامعهای چندلایه و متکثر چون ایران، مرزهای تعلق فرهنگی را نمیتوان با معیارهایی یکدست و از بالا تعیین کرد. شهروندی دموکراتیک یعنی بهرسمیتشناختن تفاوتها و پذیرفتن اینکه افراد میتوانند همزمان به سنتها و نظامهای معنایی متفاوتی تعلق داشته باشند. وظیفهی نهادهای عمومی در حوزهی فرهنگ نیز نباید به تحمیل الگوی واحدی از زندگی مطلوب یا داوری دربارهی اصالت انتخابهای فرهنگی افراد فروکاسته شود. هر محدودیتی بر این انتخابها به توجیهی عمومی، روشن و متناسب نیاز دارد؛ توجیهی که نمیتواند بر ناآشنابودن یک مناسبت، خاستگاه جغرافیایی آن یا ناسازگاریاش با ترجیحات فرهنگی نهادهای رسمی استوار باشد. صیانت از فرهنگ نمیتواند به بهای نادیدهگرفتن تکثر فرهنگی و محدودکردن حق مشارکت اجتماعی تمام شود.
حق مشارکت فرهنگی افزون بر دسترسی به محصولات و نمادهای فرهنگی، بهرسمیتشناختن ظرفیت شهروندان برای انتخاب و بازتفسیر صورتهای فرهنگی است، در فضایی که بتوانند بدون تبعیض و مداخلهی نامتناسب، شیوههای گوناگون مشارکت اجتماعی را تجربه کنند. تقویم زیسته در این معنا صرفاً مجموعهای از مناسبتهای تازه نیست؛ نشانهی مطالبهی جامعه برای اختیار بیشتر در تعریف زندگی روزمره و مشارکت در تولید معناهای جمعی است. مناقشه بر سر هالووین، کریسمس یا دیگر مناسبتهای فراملی در نهایت مناقشهای دربارهی جایگاه شهروند در نظم فرهنگی است: شهروندی که فقط مخاطب فرهنگ رسمی نیست و در انتخاب، بازتولید و دگرگونی فرهنگ نیز عاملیت دارد.
حکمرانی فرهنگی و سیاست مرزبندی؛ مقاومت دولت در برابر دگرگونی مناسک اجتماعی
گسترش مناسبتهای فراملی در ایران را نمیتوان مستقل از صورتبندی خاص رابطهی دولت و فرهنگ در جمهوری اسلامی بررسی کرد. فرهنگ در این رابطه قلمروی مستقل از مناسبات قدرت نیست، بلکه یکی از عرصههای اصلی تعریف هویت جمعی، تنظیم رفتار اجتماعی و بازتولید نظم سیاسی است. دولت میکوشد با سیاستگذاری، نهادسازی، تولید گفتمان و نظارت بر فضاهای عمومی، حدود فرهنگ مطلوب و صورتهای پذیرفتنی مشارکت اجتماعی را تعیین کند. مواجهه با هالووین، ولنتاین و کریسمس را از اینرو باید در چارچوب حکمرانی فرهنگی تحلیل کرد؛ چارچوبی که در آن مسئلهی اصلی نه صرف پذیرش یا رد یک آیین، بلکه نسبت میان اقتدار نهادی برای تعریف فرهنگ مشروع و ظرفیت جامعه برای تولید و بازتفسیر معانی فرهنگی است.
نخستین سطح این مواجهه گفتمانی است. در بخشی از گفتمان رسمی، گردش نمادها و مناسک فراملی با مفاهیمی چون «تهاجم فرهنگی»، «نفوذ فرهنگی» و «ترویج سبک زندگی غربی» و در قالب تهدیدی برای هویت دینی و ملی صورتبندی میشود. این واژگان مناسبتها را از زمینهی اجتماعی و معانی متنوعی که در زندگی روزمره مییابند جدا میکنند و در تقابل فرهنگ خودی و بیگانه مینشانند؛ بدینسان یک مراسم تفریحی یا گردهمایی دوستانه ممکن است نشانهی دگرگونی هویتی گستردهتری تعبیر شود. معنای کنش فرهنگی دیگر از خلال انگیزه و تجربهی مشارکتکنندگان سنجیده نمیشود، بلکه بر پایهی منشا تاریخی و جغرافیایی آن و نسبتش با الگوی رسمی فرهنگ سنجیده میشود.
مسئله اینجاست که خاستگاه یک مناسبت به معیار مشروعیت آن بدل میشود. مرزهای فرهنگی در این منطق همچون مرزهای سیاسی و جغرافیایی تصور میشوند، گویی ورود عناصر فرهنگی از بیرون بهخودیخود انسجام هویتی جامعه را تهدید میکند. این برداشت ماهیت سیال فرهنگ و امکان جابهجایی، ترکیب و بازتفسیر عناصر آن را نادیده میگیرد و میان گردش یک نماد، مشارکت در یک مناسبت و پذیرش جهانبینی خاستگاه آن تمایز نمینهد. تنوع انگیزهها و معانی مشارکت در مناسک فراملی در یک روایت کلان از نفوذ فرهنگی ادغام میشود و فهم مستقل کنشهای فرهنگی شهروندان دشوار میشود.
حکمرانی فرهنگی اما به تولید گفتمان محدود نمیماند. سطح دوم مداخله، تنظیم نهادی و اداری شرایط حضور مناسبتها در فضاهای اجتماعی است. دولت و نهادهای وابسته به آن میتوانند از راه مقررات صنفی، ضوابط صدور مجوز، محدودیت تبلیغات، نظارت بر مراکز تجاری و تهدید به تعطیلی واحدها، امکان برگزاری و بازنمایی عمومی مناسک را تنظیم کنند. به این ترتیب مداخله از داوری دربارهی محتوای یک مناسبت به کنترل زیرساختهای اجتماعیِ برگزاری آن منتقل میشود. کافهها، رستورانها، مراکز گردشگری و فروشگاهها در این میان اهمیت ویژهای دارند، زیرا تنها محل عرضهی کالا و خدمات نیستند؛ در شکلگیری اجتماعات کوچک، تولید تجربهی مشترک و دیدنیشدن یک مناسبت در فضای شهری نیز نقش دارند.
ممنوعیت اعلامشده از سوی اتاق اصناف ایران دربارهی برگزاری، تبلیغ و فروش اقلام مرتبط با هالووین در آبان ۱۴۰۴ نمونهی روشنی از این نوع مداخله است. در اطلاعیهی این نهاد، برگزاری مراسم و حتی تبلیغ یا فروش اقلام مرتبط با هالووین در واحدهای صنفی و اماکن عمومی ممنوع اعلام شد و برای واحدهای متخلف، پلمب و معرفی به مراجع قضایی در نظر گرفته شد. (۱) دامنهی این ممنوعیت از برگزاری مراسم فراتر میرفت و عرضهی تجاری و بازنمایی عمومی نمادهای این مناسبت را نیز در بر میگرفت. موضوع مداخله تنها محتوای یک جشن یا رفتار شرکتکنندگان نبود؛ شبکهای از فعالیتهای اقتصادی، تبلیغاتی و اجتماعی که به بازتولید این مناسبت کمک میکردند نیز در معرض محدودیت قرار گرفت.
این شیوه را میتوان نوعی تنظیمگری فرهنگی از مسیر کنترل فضاهای واسط دانست. نهادهای رسمی برای محدودکردن حضور یک مناسبت لزوماً به مداخلهی مستقیم در همهی کنشهای فردی نیاز ندارند؛ کافی است امکان سازمانیابی آن در فضاهای تجاری و عمومی را محدود کنند. فشار بر برگزارکنندگان، صاحبان کسبوکار و مراکز پذیرایی هزینهی مشارکت را بالا میبرد و امکان تبدیل مناسبت به تجربهای عمومی و جمعی را کاهش میدهد. اقتصاد و فرهنگ در این نقطه به هم گره میخورند: مجوز فعالیت اقتصادی میتواند به ابزار اعمال سیاست فرهنگی بدل شود و واحد صنفی، افزون بر ضوابط معمول اقتصادی، با انتظارات و محدودیتهایی دربارهی محتوای فرهنگی فعالیتش روبهرو شود.
سطح دیگر این سیاست، مداخلهی انتظامی و نظارت بر فضاهای عمومی است که از محدودکردن برگزارکنندگان و مراکز تجاری فراتر میرود و به نحوهی حضور شهروندان در فضای شهری مربوط میشود. گزارشهای منتشرشده دربارهی برخورد با گردهمایی هالووین در خیابان ایرانشهر تهران در ۹ آبان ۱۴۰۵ از حضور نیروهای انتظامی و لباسشخصی، متفرقکردن جمعیت، تعطیلی کافههای اطراف و بازداشت برخی افراد حکایت داشت. (۲) همزمان، گزارشهایی از برخورد با واحدهای صنفی در شهرهایی چون قزوین و فردیس نیز منتشر شد. در قزوین، بنا بر اعلام مقام انتظامی استان که در رسانههای داخلی بازتاب یافت، ۱۹ واحد صنفی بهدلیل انتشار تصاویر و محتوای مرتبط با هالووین شناسایی و تعطیل شدند؛ در فردیس نیز از پلمب یک واحد صنفی و صدور اخطاریه برای تعدادی دیگر خبر داده شد. (۳)
اهمیت تحلیلی این رخدادها در همزمانی چند نوع مداخله است: ممنوعیت اداری، نظارت بر فعالیت تجاری، کنترل حضور در فضای عمومی و برخورد انتظامی. این همزمانی نشان میدهد مناسبتی فرهنگی چگونه میتواند به نقطهی تلاقی حوزههای مختلف حکمرانی بدل شود. در گزارشهای مربوط به برخوردهای آبان ۱۴۰۵، پوشش زنان و حضور مختلط شرکتکنندگان نیز در کنار ممنوعیت هالووین مطرح شده است؛ مداخله در یک مناسبت فرهنگی ممکن است با سازوکارهای گستردهتر تنظیم بدن، جنسیت و روابط اجتماعی پیوند بخورد. هالووین در این وضعیت دیگر فقط موضوعی در سیاست فرهنگی نیست، بلکه بستری برای اعمال همزمان قواعد پوشش، نظم عمومی، فعالیت صنفی و حضور شهروندان در شهر است.
از این منظر میتوان میان دو سطح سیاست دولت تمایز گذاشت: سیاستی که میکوشد محتوای مشروع فرهنگ را تعیین کند، و سیاستی که شرایط مادی و اجتماعی ظهور آن محتوا را تنظیم میکند. سطح نخست از راه گفتمان رسمی، ارزشگذاری و تولید مرزهای نمادین عمل میکند و سطح دوم از راه مقررات، مجوزها، نظارت و مداخلهی اجرایی. این دو از هم مستقل نیستند: گفتمان فرهنگی مبنای توجیهی مداخله را فراهم میکند و سازوکارهای اداری و انتظامی آن مرزبندی را به محدودیت عملی بدل میکنند. فهم مقاومت نهادی در برابر مناسبتهای فراملی از اینرو به توجه همزمان به زبان سیاست فرهنگی و ابزارهای اجرایی آن نیاز دارد.
این مواجهه را البته نباید سیاستی یکپارچه و بیتفاوت در میان همهی نهادهای دولتی دانست. دستگاههای گوناگون — از نهادهای فرهنگی و صنفی تا مراجع انتظامی و قضایی — وظایف و اختیارات متفاوتی دارند و شدت و شیوهی مداخله بسته به شهر، مناسبت و فضای برگزاری فرق میکند. بااینحال، تکرار ممنوعیتها و پیوند میان هشدارهای اداری و اقدامات اجرایی نشان میدهد که کنترل مناسبتهای فرهنگی در مواردی به مجموعهای از سازوکارهای نهادی متصل میشود. سیاست فرهنگی را بنابراین نباید فقط در متن اسناد و مواضع اعلامشده جست؛ شیوهی اجرا، دامنهی نظارت و پیامدهای آن برای شهروندان نیز بخشی از واقعیت این سیاست است.
دربارهی کریسمس به تمایزی اساسی نیاز است. این مناسبت برای مسیحیان ایران — بهویژه جوامع ارمنی و آشوری — بخشی از حیات دینی و حافظهی فرهنگیشان است و با مصرف تجاری نمادهای کریسمس یا برگزاری مهمانیهای غیردینی یکسان نیست. بهرسمیتشناختهشدن اقلیتهای دینی در سطح رسمی بهخودیخود به معنای برخورداری بیقیدوشرط آنها از همهی امکانات مشارکت فرهنگی نیست؛ مسئلهی مهمتر شرایطی است که این جوامع در آن مناسک خود را برگزار میکنند و همزمان از محدودیتهای مربوط به فعالیت کلیساها، نظارت نهادی و مرزبندیهای رسمی تاثیر میپذیرند. گزارشهای مربوط به وضعیت مسیحیان در ایران از محدودیت در فعالیت کلیساها، زبان برگزاری مراسم و نظارت بر اجتماعات دینی حکایت دارند. تحلیل کریسمس بنابراین باید دو موضوع متمایز را در نظر بگیرد: حق جامعهی مسیحی برای برگزاری مناسک دینی، و گردش نمادهای این مناسبت در فضای عمومی و تجاری.
تفاوت میان مناسبتها نیز معنادار است. هالووین در گفتمان رسمی از منظر نسبتش با فرهنگ غربی و سبک زندگی نامطلوب ارزیابی میشود؛ کریسمس افزون بر بازنمایی عمومی، با حقوق و آزادیهای یک اقلیت دینی پیوند دارد؛ و ولنتاین بیشتر در قلمرو روابط عاطفی، مصرف فرهنگی و سبک زندگی جای میگیرد. همه را نمیتوان ذیل یک سیاست واحد یا با انگیزهای یکسان تحلیل کرد. آنچه آنها را به مسئلهای مشترک بدل میکند، نحوهی مواجههی نهادهای رسمی با صورتهایی از مشارکت فرهنگی است که بیرون از مناسبتهای تثبیتشدهی تقویم رسمی شکل میگیرد؛ و تفاوتها نشان میدهند سیاست مرزبندی فرهنگی بسته به موضوع و زمینهی اجتماعی از ابزارها و شدتهای متفاوتی بهره میگیرد.
با وجود این مداخلات، تداوم استقبال از مناسبتهای فراملی نشان میدهد که سیاست محدودسازی لزوماً به حذف اجتماعی آنها نمیانجامد. استمرار نمادهای هالووین، تزئینات کریسمس در برخی فضاهای شهری و تداوم ولنتاین از فاصلهی میان مرزبندی رسمی و ترجیحات بخشی از جامعه خبر میدهد. این فاصله را نباید بیدرنگ مقاومت سیاسی آگاهانه خواند؛ بسیاری از افراد بیآنکه قصد مقابله با نظم سیاسی داشته باشند، تنها برای فراغت، معاشرت یا شرکت در یک رویداد فرهنگی به این مناسبتها روی میآورند. بااینحال، مداخلهی قدرت میتواند معنای اجتماعی این انتخابها را تغییر دهد: کنشی که در قلمرو زندگی روزمره بود، در مواجهه با ممنوعیت و نظارت به موضوعی دربارهی حدود آزادی و اختیار شهروندان بدل میشود.
در نهایت، مناقشه بر سر مناسبتهای فراملی مناقشهای بر سر مرجعیت فرهنگی است. مسئله این نیست که دولت در حیات فرهنگی جامعه هیچ نقشی نداشته باشد، بلکه حدود و مبانی این نقش است: آیا نهادهای عمومی وظیفه دارند امکان مشارکت گروههای مختلف در حیات فرهنگی را فراهم کنند، یا مجازند با تعریفی انحصاری از هویت مطلوب برخی صورتهای مشارکت را از عرصهی عمومی کنار بگذارند؟ در جامعهای متکثر، سیاست فرهنگی تنها زمانی با حقوق شهروندی سازگار است که میان حمایت از میراث فرهنگی و تحمیل الگوی واحدی از زندگی تمایز بگذارد. مقاومت دولت در برابر مناسبتهای فراملی از این منظر فقط واکنش به چند جشن وارداتی نیست؛ جلوهای از مناقشهای گستردهتر است که میپرسد چه کسی حق دارد فرهنگ را تعریف کند و شهروندان تا چه اندازه در تعیین تقویم، مناسک و معانی زندگی جمعی خود اختیار دارند.
پانوشتها:
۱. سخنگوی دولت: این همه جشن ملی داریم، هالووین کجا بود؟، ایراناینترنشنال، ۹ آبانماه ۱۴۰۴.
۲. شب ملتهب ایرانشهر/ حواشی جشن هالووین در تهران، فرارو، ۱۰ آبانماه ۱۴۰۵.
۳. جشن هالووین؛ پلمب یک واحد صنفی و صدور اخطاریه برای ۳۰ واحد دیگر در فردیس، هرانا، ۹ آبانماه ۱۴۰۵.
4. Dadpour, R. (2025). Theocratic authoritarian urbanism and performative right to the city: A case study of Tehran’s City Theatre. City, 29(5–6), 1047–1066.
5. Imani, M. (2026). Reclaiming “normal life”: Everyday resistance by Gen Z in Iran. Suomen Antropologi: Journal of the Finnish Anthropological Society, 50(1), 175–200.
6. Price, M. E. (2012). Iran and the soft war. International Journal of Communication, 6, 2397–2415.
7. Varij Kazemi, A. (2023). Everyday movements and massive socio-cultural shifts in Iran. Critique, 51(1), 181–196.(۱)
برچسب ها
جهانیشدن فرهنگ حکمرانی فرهنگی خط صلح خط صلح 187 سبک زندگی فرهنگ رسمی کریسمس ماهنامه خط صلح مناسک اجتماعی مینا جوانی هالووین ولنتاین