بر اساس نزدیک به نُه سال تجربه‌ی زیسته‌ی خود در چهار زندان اوین، رجایی شهر، ندامتگاه و کچویی کرج به جرات می‌گویم که نظام جمهوری اسلامی ایران، به‌ رغم وجود قوانین داخلی و ادعاهای حقوق بشری، همواره نشان داده که برایش حفظ کرامت انسانی زندانیان و احترام به حقوق بنیادین آنان در اولویت نبوده است.

سیاست‌های امنیتی و قضایی، به‌ویژه در شرایط بحرانی و جنگی، تبدیل به ابزار سرکوب، کنترل اجتماعی و اجرای احکام اعدام و بازداشت‌های گسترده شده‌اند.

من در دوران حبس با چشم خود زندانیانی را دیدم که بر اثر بی‌توجهی عمدی جان خود را از دست دادند. از جمله درویش گنابادی، زنده‌یاد بهنام محجوبی و شاعر و هنرمند، زنده‌یاد بکتاش آبتین.

مستندات حقوق بشری نیز نشان می‌دهد که در این نظام، حقوق انسانی، دسترسی به درمان و مراقبت‌های بهداشتی و حتی حق حیات زندانیان قربانی اولویت‌های امنیتی و سیاسی می‌شود. این رویکرد، نابرابری و بی‌‌عدالتی ساختاری را تشدید می‌کند و پیامدهای مستقیم جسمی و روانی شدیدی بر زندانیان و خانواده‌های آنان دارد.

هم‌اکنون با بروز جنگ آمریکا و اسراییل در برابر ایران، نگرانی‌ها درباره‌ی بازداشت‌ها و شرایط زندانیان بیش‌تر شده است.

صدور احکام اعدام و بازداشت‌های فله‌ای در شرایط جنگی

یکی از مهم‌ترین پیامدهای بحران‌های نظامی، افزایش صدور احکام اعدام، اجرای سریع آن‌ها و بازداشت‌های فله‌ای است. به طور کلی گزارش‌های حقوق بشری نشان می‌دهد که:

– صدور احکام اعدام بدون محاکمه‌ی عادلانه و در مواردی اجرای فوری آن، اغلب بدون اطلاع خانواده‌ها و بدون دسترسی به وکیل رخ می‌دهد.

– بازداشت‌های دسته‌‌جمعی و فله‌ای، به ویژه از میان فعالان سیاسی، دانشجویان، اقلیت‌ها و منتقدان، بدون رعایت اصول دادرسی عادلانه انجام می‌شود.

– ظرفیت محدود زندان‌ها و شرایط جنگی، این بازداشت‌های گسترده را به بحران انسانی و بهداشتی جدی تبدیل می‌کند و فشار روانی و جسمی زندانیان را افزایش می‌دهد.

در دوران جنگ دوازده‌روزه، در تابستان ۱۴۰۴، علاوه بر حملات هوایی به زندان اوین، گزارش‌هایی از بازداشت‌های گسترده‌ی فعالان سیاسی و خانواده‌های زندانیان منتشر شد که بسیاری از آنان بدون دسترسی به وکیل یا مراقبت پزشکی، در زندان‌هایی مانند قرچک، فشافویه و اوین نگهداری شدند.

آسیب‌های جسمی و روانی زندانیان در شرایط جنگ

در شرایط جنگی، آسیب‌های جسمی و روانی زندانیان به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد. دلایل مواردی است نظیر: حملات مستقیم یا غیرمستقیم به زندان‌ها یا مناطق اطراف، کمبود جدی غذا، دارو و امکانات بهداشتی، فشار روانی ناشی از تهدید مداوم جان و سلامت، اضطراب، افسردگی، اختلال خواب و ترومای طولانی‌ مدت.

در جریان جنگ دوازده‌روزه، حملات به زندان اوین منجر به کشته و مجروح شدن ده‌ها زندانی، کارکنان و اعضای خانواده‌ها شد. بخش‌هایی از زندان شامل کلینیک پزشکی، سالن ملاقات، بند نسوان و اتاق‌های اداری هدف حملات قرار گرفت. این وقایع موجب ترس دائمی، اضطراب مزمن و احساس ناتوانی در زندانیان شد.

نمونه‌های داخلی از بحران در زندان‌ها

پس از حمله به اوین، زندانیان به صورت اجباری به دیگر زندان‌ها منتقل شدند. به عنوان مثال زندانیان بند نسوان به زندان قرچک ورامین منتقل و با وضعیت بهداشتی نامطلوب، کمبود غذا و محدودیت شدید ملاقات با خانواده‌ها مواجه شدند. هم‌چنین در پی انتقال برخی از زندانیان به زندان تهران بزرگ (فشافویه)، این زندان با تراکم بیش از ظرفیت، کمبود غذا و درمان مواجه شده و جابه‌جایی‌ها از اوین به زندان قم و سایر مراکز، فشار جسمی و روانی بیش‌تری برای زندانیان ایجاد کرده است.

در همین شرایط، بی‌انضباطی قضایی با دخالت نهادهای امنیتی و بروز فاجعه در افزایش اعدام‌ها و صدور احکام ناعادلانه‌ی اعدام به بهانه‌ی جاسوسی نیز گزارش شده است.

چارچوب حقوق داخلی و اسناد بین‌المللی

الف. قوانین داخلی ایران

اصل ۲۲ و ۳۹ قانون اساسی: حفظ کرامت انسانی و منع هتک حرمت زندانیان، حتی در شرایط بحرانی.

آیین‌نامه‌ی سازمان زندان‌ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور: ارائه‌ی مراقبت‌های پزشکی، تغذیه‌ی کافی، محیط بهداشتی و امکان دسترسی به وکیل و ملاقات با خانواده.

با این حال، در شرایط جنگی، اجرای این الزامات به‌شدت محدود می‌شود و بازداشت‌های فله‌ای و افزایش اعدام‌ها نمونه‌ای از عدم رعایت همین قوانین داخلی است.

ب. اسناد و قوانین بین‌المللی

قواعد حداقل سازمان ملل برای رفتار با زندانیان (موسوم به قواعد نلسون ماندلا): تاکید بر دسترسی برابر به مراقبت پزشکی و محیط بهداشتی مناسب.

کنوانسیون‌های ژنو (کنوانسیون چهارم) و پروتکل‌های الحاقی: بازداشت‌شدگان حتی در شرایط جنگ باید به حداقل‌های غذا، آب، دارو و مراقبت پزشکی دسترسی داشته باشند و محرومیت از این حقوق، نقض آشکار حقوق بشردوستانه است.

میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، ماده‌ی ۱۰: تاکید بر کرامت انسانی و شرایط مناسب نگهداری زندانیان.

اعلامیه‌ی جهانی حقوق بشر، ماده‌ی ۲۵: تضمین استانداردهای زندگی، از جمله درمان و تغذیه.

مثال‌های بین‌المللی از بحران زندانیان در جنگ

جنگ بوسنی (۱۹۹۲–۱۹۹۵): در بازداشتگاه‌هایی مانند اردوگاه‌های صرب‌ها، گزارش‌های متعددی از کمبود غذا، شرایط بهداشتی نامناسب و مرگ‌ومیر ناشی از بیماری و سوئتغذیه ثبت شده است.

زندان ابوغریب، عراق (۲۰۰۳–۲۰۰۶): گزارش‌های رسمی و رسانه‌ای از بدرفتاری، شرایط بهداشتی نامناسب، دسترسی محدود به خدمات درمانی و فشار روانی شدید بر زندانیان حکایت دارد.

جنگ اوکراین (۲۰۲۲–اکنون): نهادهای بین‌المللی از جمله کمیته‌ی بین‌المللی صلیب سرخ بارها بر ضرورت دسترسی اسرای جنگی و بازداشت‌شدگان به غذا، آب، درمان و نظارت مستقل تاکید کرده‌اند.

زندانی‌های فلسطینی در اسرائیل: گزارش‌های نهادهای حقوق بشری از محدودیت در دسترسی به خدمات درمانی، شرایط سخت بازداشت و فشارهای روانی طولانی‌مدت بر زندانیان حکایت دارد.

جنگ سوریه: بازداشت‌های گسترده و فله‌ای، ناپدیدسازی اجباری و گزارش‌های متعدد از شکنجه و اعدام‌های غیرقانونی، از نمونه‌های بارز سوئاستفاده از شرایط جنگی برای سرکوب مخالفان بوده است.

تحلیل جامعه‌شناسانه و عدالت‌محور

وضعیت زندانیان در شرایط جنگی نمادی از نابرابری‌های ساختاری و فقدان توجه به کرامت انسانی است. بازداشت‌های فله‌ای و افزایش اعدام‌ها نشان‌دهنده‌ی استفاده از نظام کیفری به‌عنوان ابزاری برای کنترل اجتماعی و سیاسی است. فشار روانی، بیماری‌های ناشی از کمبود امکانات و ترومای طولانی‌مدت، آثار گسترده‌ای بر سلامت فردی و جمعی زندانیان و خانواده‌های آنان دارد. بحران‌های جنگی نشان می‌دهند که حقوق انسانی و کرامت زندانیان تنها زمانی حفظ می‌شود که جامعه به عدالت اجتماعی پایبند باشد؛ در غیر این صورت، گروه‌های آسیب‌پذیر بیش‌ترین آسیب را متحمل می‌شوند.

افزایش اعدام‌ها و بازداشت‌های فله‌ای هم‌چنین اعتماد عمومی به نهادهای قضایی و امنیتی را تضعیف می‌کند و باعث می‌شود نظام قضایی به‌جای تضمین عدالت، به ابزاری برای سرکوب و ایجاد ترس تبدیل شود. جامعه‌شناسان عدالت‌محور معتقدند که حتی در شرایط بحرانی، رعایت اصول حقوق بشر و دسترسی برابر به خدمات پایه‌ای برای بازداشت‌شدگان نه یک گزینه، بلکه یک ضرورت اخلاقی و اجتماعی است.

راهکارهای حمایت از زندانیان و خانواده‌های آنان

• تقویت نظارت حقوق بشری و شفافیت قضایی

ایجاد سازوکارهای مستقل برای بررسی وضعیت زندانیان و گزارش‌دهی به نهادهای بین‌المللی.

نظارت بر روند محاکمات و تضمین دسترسی زندانیان به وکیل و دادرسی عادلانه.

• تامین خدمات پزشکی و روان‌شناختی

دسترسی فوری به درمان، دارو و مراقبت‌های روانی حتی در شرایط بحران.

حمایت از بازماندگان اعدام‌ها و آسیب‌دیدگان جنگ از نظر سلامت جسمی و روانی.

• حمایت قانونی و مشاوره‌ی حقوقی

ارائه‌ی مشاوره‌ی حقوقی رایگان و آموزش خانواده‌ها درباره‌ی حقوق زندانیان و چگونگی پیگیری قانونی نقض حقوق.

• شبکه‌های حمایتی اجتماعی و جمعی

ایجاد انجمن‌ها و گروه‌های حمایتی برای خانواده‌های زندانیان و بازماندگان قربانیان.

اطلاع‌رسانی و افزایش آگاهی عمومی درباره‌ی وضعیت زندانیان و فشار بر نهادهای مسئول.

• مکانیزم‌های اضطراری در زمان بحران و جنگ

برنامه‌های ویژه برای انتقال امن و مراقبت اضطراری زندانیان، تضمین دسترسی به غذای کافی و درمان فوری.

همکاری با سازمان‌های بین‌المللی برای ارائه کمک‌های انسانی در مناطق بحرانی.

• فشار سیاسی و دیپلماتیک

تشکیل کمپین‌ها همراه با پیگیری پرونده‌ها در مجامع بین‌المللی برای جلوگیری از اعدام‌های ناعادلانه و بازداشت‌های فله‌ای.

• زمینه‌سازی عدالت انتقالی

این اقدامات نه تنها به حمایت فوری از زندانیان و خانواده‌هایشان کمک می‌کند، بلکه بستر لازم برای عدالت انتقالی در آینده را فراهم می‌سازد؛ شامل مستندسازی نقض حقوق بشر، پیگیری قضایی مسئولان، بازسازی اعتماد اجتماعی و تضمین پاسخگویی نهادهای حکومتی.

عدالت انتقالی امکان می‌دهد تجربیات آسیب‌دیدگان زندانی به رسمیت شناخته شود، خاطرات قربانیان ثبت شود و بازماندگان به حقوق قانونی و اجتماعی خود دست یابند.

موخره

زندانیان در بحران‌های نظامی و جنگی، بیش‌ترین آسیب‌ها را تجربه می‌کنند: آسیب‌های جسمی و روانی شدید، کمبود غذا، دارو و امکانات درمانی، بازداشت‌های فله‌ای و اجرای اعدام‌های ناعادلانه، فشار بر خانواده‌ها و جو عمومی ترس و ناامنی.

تضمین دسترسی زندانیان به درمان، تغذیه و امکانات بهداشتی، و رعایت اصول دادرسی عادلانه، حتی در شرایط جنگ، یک الزام حقوقی و اخلاقی قطعی است. این اقدامات نه تنها نقض حقوق بشری و بشردوستانه را کاهش می‌دهند، بلکه نمادی از پایبندی جامعه به عدالت اجتماعی، برابری، کرامت انسانی و مقاومت در برابر بی‌عدالتی ساختاری محسوب می‌شوند. در غیر این صورت، بحران‌های جنگی تبدیل به بستری برای تشدید نابرابری، سرکوب و سوئاستفاده از قدرت خواهند شد، که آثار آن نه تنها بر زندانیان بلکه بر کل جامعه باقی می‌ماند.