
گفتگو با علیرضا شریفی یزدی پیرامون فشارهای روانی خدمت وظیفه/ پدرام تحسینی
خدمت سربازی اجباری اگرچه با هدف تامین امنیت و دفاع از کشور انجام میشود، میتواند پیامدهای جدی برای زندگی، سلامت روان و آیندهی جوانان و خانوادههایشان داشته باشد. حضور اجباری در محیطی نظامی با قوانین سختگیرانه و اختیارات محدود، ممکن است به اضطراب، افسردگی و احساس بیاختیاری منجر شود؛ فشارهایی که در شرایط جنگی، با ترس از مرگ و مجروحیت تشدید میشوند و خانوادههای سربازان را نیز تحت تاثیر قرار میدهند. البته تجربهی سربازی برای همه یکسان نیست و شرایط خدمت، مهارت و تحصیلات افراد در آن نقش دارد.
ماهنامهی خط صلح برای بررسی این موضوع با دکتر «علیرضا شریفی یزدی»، جامعهشناس و روانشناس اجتماعی، به گفتگو نشسته است. در این گفتگو، پیامدهای روانی سربازی اجباری و جنگ، تعارض دستورات نظامی با باورهای اخلاقی، فشارهای وارد بر خانوادهها و امکان کاهش این آسیبها از طریق حرکت به سوی سربازی داوطلبانه و حرفهای بررسی میشود.
سربازی اجباری چه تاثیری بر سلامت روان مردان جوان دارد؟ بهویژه وقتی فردی برخلاف میل خود مجبور میشود مدتی طولانی در محیطی نظامی، با قوانین سختگیرانه و اختیارات محدود زندگی کند؟
این مسئله یک پارادوکس دارد. ما امروز یک تجربهی جهانی داریم که تقریباً میتوانیم بگوییم قدمتش حدود یک قرن است. پارادوکس اینجاست که کشور به هر حال برای حفظ امنیت در حوزههای مختلف به نیروی انسانی نیازمند است. طبیعتاً این توانی که باید ایجاد شود، اولاً باید از نیروی جوان تامین شود. ثانیاً قاعدهای که وجود دارد این است که وظیفهی نظام حکمرانی است که بخش بزرگی از جامعه را برای موارد خاص، یعنی زمانی که کشور تحت خطر قرار میگیرد — مثل وضعیتی که الان ما با آن مواجه هستیم و دشمن میخواهد حمله کند — آماده کند. برای تحقق این امر، مسئلهی خدمت اجباری سربازی را در اکثر کشورهای دنیا اجرا کردهاند. در بسیاری از کشورها تنها مردان مشمول خدمت سربازی نبودند و زنان هم مشمول این قضیه میشدند، از جمله پیش از انقلاب که خانمها بیشتر در قالب سپاه دانش، سپاه بهداشت و سپاه ترویج میرفتند تا این خدمت را انجام دهند. آن دو سال خدمتشان جزو سابقهی کاریشان محسوب میشد، چون اکثریت افراد جذب نهادهای دولتی میشدند و این دو سال هم بخشی از آن خدمت سیسالهشان به حساب میآمد.
اما بعد از مدتی بسیاری از کشورهای دنیا متوجه شدند که این خدمت اجباری کیفیت لازم را ندارد. از اینجا وارد پاسخ پرسش شما میشوم: وقتی ما بهصورت اجباری افراد را به خدمت سربازی میبریم، اولاً کارایی پایین است. ثانیاً از لحاظ روحی و روانی به افراد فشار میآید و دچار مشکل میشوند. ثالثاً در مواقعی که نیروی آموزشدیده لازم است، افرادی که مثلاً یک سال خدمت سربازی به آنها داده شده، فاقد ارزش لازم برای حفظ امنیت و مقاومت هستند و دوباره باید آموزش داده شوند. در نتیجه مطالعات زیادی در این زمینه صورت گرفت.
پاسخ پرسش شما را میتوانم اینگونه بدهم: بسیاری از اختلالات روان، مانند افسردگی — که رایجترین آنهاست — اضطراب، وسواس فکری و دوریگزینی، در این دوره بروز یا تشدید میشود. گرایش به انواع مواد، از سیگار گرفته تا مواد دیگر، متاسفانه شروعش در این دوره است. اصلاً یکی از درگاههای مهم ابتلای افراد به مواد و مخصوصاً سیگار، دورهی سربازی است و دیگری خوابگاههای دانشجویی که موضوع بحث ما نیست.
مشکل بعدی که برای این افراد پیش میآید، اختلالی است که در روند طبیعی زندگیشان رخ میدهد. به هر حال وقتی یک نفر دو سال مجبور میشود در محیط نظامی کار و خدمت کند، طبیعتاً بسیاری از برنامههای عادی و روزمرهی زندگی دچار اختلال میشود؛ چه در بُعد معیشتی و چه در بُعد عاطفی. نکتهای که اینجا وجود دارد این است که سیستم با قانونگذاری سعی کرده بخشی از این داستان را جبران کند: از طریق کاهش مدت خدمت سربازی، اعمال شرایط خاص یا معافیت برای افراد خاص. در حالی که امروز مطالعات نشان میدهد — فرض بفرمایید — گروهی از کسانی که پدر و مادرشان از همدیگر جدا میشوند و مادر سرپرست آنهاست، معافیت میگیرند، در حالی که شواهد نشان میدهد هنوز خانواده از آنها سرپرستی میکند، نه آنها از خانواده. یا افرادی که والدینشان به سنین کهولت رسیدهاند و بحث کهولت سن والدین و امثال اینها مطرح است. خب، افرادی که میروند خدمت، میبینند تبعیضهایی وجود دارد. فلان آشنا، خویش، همسایه، دوست و رفیق به این دلایل معاف شده، در حالی که در واقع این آنها نیستند که از پدر و مادر نگهداری میکنند و پدر و مادر هنوز سرپرستی این بچه را — به لحاظ مالی و عاطفی — بر عهده دارند. این فرد به این دلیل که مثلاً دو یا سه پسر در خانواده وجود دارد، مجبور میشود دو سال از عمرش را در مراکز نظامی بگذراند. این طبیعتاً سرخوردهاش میکند، ناکامش میکند و کارایی مورد نظر را از او میگیرد. این باز باعث میشود ازدواج به تاخیر بیفتد و در کشوری که الان مشکل جایگزینی جمعیت دارد، مشکل به تاخیر افتادن فرزندآوری را در پی داشته باشد.
یکی دیگر از مسائل و مشکلاتی که وجود دارد، بار اقتصادی است که با کمترین کارایی بر پیکر نیروهای مسلح تحمیل میشود. به همهی این دلایل، دنیا رویهی خود را تغییر داده است؛ یعنی به جای خدمت اجباری، خدمت داوطلبانه را بنا نهاده است.
همان سربازی حرفهای؟
بله، خدمت داوطلبانه. این نوع خدمت با ایجاد جذابیتهای شغلی و مالی، فضایی فراهم کرده است که برخی افراد با طیب خاطر و بهعنوان یک انتخاب، آن را بهعنوان شغل برمیگزینند. از آنجا که این افراد مدت طولانیتری در خدمت نیروهای مسلح هستند، فرصت کافی وجود دارد تا مهارتهای نظامی لازم را کسب کنند. مطالعات نشان میدهد بهترین کشورهای دنیا از نظر نیروهای مسلح و ارتش، این روزها از سربازی داوطلبانه — یا همان سربازی حرفهای که شما فرمودید — استفاده میکنند و نتایج بسیار خوبی هم به دست آوردهاند.
وقتی سرباز وظیفهای بیآنکه خودش جنگ را انتخاب کرده باشد، در موقعیت جنگی قرار میگیرد، چه فشارهای روانی را تجربه میکند؟ ترس از مرگ و آسیب دیدن، یا اجبار به آسیب رساندن به دیگران، چه تاثیری بر او میگذارد؟
شما به کسی اشاره کردید که داوطلبانه نرفته است؛ یعنی سرباز وظیفهای که بدون انتخاب خودش در موقعیت جنگی قرار میگیرد. نکته اینجاست که ما تجربهی جنگ هشتساله را داریم. در جنگ هشتسالهی عراق علیه ایران، ما دو دسته نیرو در جبهه داشتیم و خب، من افتخار داشتم خودم آنجا باشم. یک دسته، نیروهای مسلح رسمی به معنای شناختهشده بودند که در آن دوره عمدتاً ارتش را شامل میشد و دستهی دیگر، نیروهای بسیج بودند که از سوی سپاه اعزام میشدند.
خودتان بسیجی بودید یا سرباز وظیفه؟
من بسیجی بودم. این دو نیرو را بهراحتی هم آن موقع و هم الان میشود مقایسه کرد. البته به دلیل شرایط خاص جنگ و اوایل انقلاب، حتی بسیاری از نیروهای سربازی ما هم با طیب خاطر به جبهه میرفتند؛ البته نه همه. همزمانی و موازی بودن این دو جریان بهخوبی نشان میداد که بسیاری از ایثارگریها، اتفاقات مثبت و توانمندیهایی که به دست میآمد، حاصل حضور نیروهای داوطلب بود. در میان نیروهای اجباری نیز هر کس امکان پارتیبازی داشت، سعی میکرد جبهه نرود و اگر هم میرفت، بعضیشان از خدمت فرار میکردند. البته سربازانی هم بودند که در جبهه رشادتهای زیادی از خود نشان میدادند.
میخواهم عرض کنم که در موقع جنگ — و حالا تجربهی کشورهای دیگر را هم بگویم — در دورهای که سربازی اجباری وجود داشت، شواهد نشان میداد در آن کشورها وقتی جنگی رخ میدهد، میزان فرار از خدمت بسیار بالاست و علاقهی چندانی به حضور در جبهه وجود ندارد. بسیاری از افرادی که در جنگ شرکت میکردند، بعد از آن دچار انواع اختلالات روانی، از جمله پی.تی.اس.دی (PTSD) یا استرس پس از سانحه، افسردگی، اضطراب و امثال اینها میشدند. البته این اختلالات روانی اساساً در جنگها وجود دارد و افراد بعد از اینکه جنگ تمام میشود یا از جبهه برمیگردند، تا مدتها با این اختلالات دستوپنجه نرم میکنند. من خودم تا دو سال، هر وقت صدای موتور را میشنیدم، ناخودآگاه سرم را میگرفتم و فکر میکردم رگبار مسلسل است. این واکنشها برای همه وجود دارد، ولی طبیعتاً برای کسی که داوطلبانه رفته، میزانش خیلی کمتر است. کسی که بهاجبار رفته و در جنگ شرکت کرده نیز کارایی پایینتری دارد و همین باعث میشود این مسائل روحی و روانی در او به مراتب بیشتر شود.
وقتی سرباز احساس میکند اختیار و کنترلی بر زندگیاش ندارد، چه پیامدهای روانی تجربه میکند؟ مثلاً وقتی نمیتواند دربارهی محل خدمت، شرایط زندگی یا حتی میزان خطری که با آن روبهروست تصمیم بگیرد، این وضعیت چه تاثیری بر احساس استقلال و هویت فردی او میگذارد؟
حقیقت ماجرا این است که اساس فلسفهی سربازی اجباری، درگیر کردن همهی نیروهای توانمند کشور، که معمولاً جوانان هستند، برای تحمل سختیها در مواقع بحرانی و پاسداری از کیان و استقلال کشور است. به همین دلیل، در دورههای پیشتر، سربازان طی دو سال خدمت چندین بار به مناطق مختلف، از گرمسیر و سردسیر گرفته تا مناطق دورافتاده و شهری، منتقل میشدند تا با شرایط گوناگون انطباق پیدا کنند. اما در پاسخ به پرسش شما، وقتی انسان احساس میکند در موقعیت فشار و اجبار قرار دارد، ارادهاش سلب میشود و آزادیهایش خدشهدار میشود. واکنش افراد نیز بسته به تیپ شخصیتی آنها متفاوت است. برخی دچار درونگرایی بیمارگون شدید میشوند، در خود فرو میروند و ارتباط طبیعیشان با محیط قطع میشود. گروهی دیگر اضطراب ناشی از این شرایط را به خشم تبدیل میکنند و واکنشهای پرخاشگرانه نشان میدهند. مطالعات نشان میدهد برخی از این افراد در طول خدمت یا پس از آن دچار پرخاشگریهای شدید بیمارگون و افسردگی میشوند. این فشارها معمولاً زمانی ایجاد میشود که فرد اختیار چندانی ندارد و مجبور است کاری را انجام دهد که نه دوستش دارد و نه قبولش دارد. در چنین شرایطی، حتی افرادی که پیشتر اختلال روانی، اعم از خلقی، رفتاری یا نگرشی نداشتهاند، بیشتر در معرض ابتلا قرار میگیرند. در کسانی هم که زمینهی ژنتیکی یا محیطی اختلالات روانی، مانند اختلالات شخصیت، دارند، این مشکلات ممکن است تشدید یا آشکار شوند. در نتیجه، فشارهای ناشی از این شرایط بر کارایی فرد نیز تاثیر منفی میگذارد.
آیا ممکن است سربازان وظیفه در شرایط جنگی، حتی در صورت عدم مشارکت مستقیم در جنگ، به آسیبهای روانی بلندمدت دچار شوند؟ چنین آسیبهایی چگونه میتوانند در زندگی شخصی، روابط خانوادگی و آیندهی شغلی آنان نمود یابند؟
در کشور ما مطالعهی کمی روی این مسئله صورت گرفته، ولی در کشورهای دیگر که دائم در حال جنگاند، مانند ارتش آمریکا، ارتش انگلیس و کشورهای مشابه، معمولاً مطالعات میگوید بعد از جنگ، تا مدتهای مدید توان بازسازی روحی و روانی خودشان را ندارند. ثانیاً معمولاً در روابط عاطفی با همسر و فرزندشان که قرار است در آینده صاحب خانواده شوند و خانوادهی خودشان را تشکیل دهند، متاسفانه دچار مشکلات و معضلات خیلی زیادی هستند. همینطور برخی مطالعات در دنیا میگوید افرادی که چه در جنگ شرکت کرده و چه نکردهاند، ولی تحت فشار قرار گرفتهاند — مثلاً در کشور ما — میزان طلاق در بین خانوادههای افرادی که چنین مشکلاتی را تجربه کردهاند خیلی بالاست. میزان ارتباط سالم این افراد با اعضای خانواده حتماً خدشه پیدا میکند و مشکل برایشان ایجاد میشود.
اگر سربازی در موقعیتی قرار گیرد که دستورات نظامی با ارزشها و باورهای اخلاقیاش در تضاد باشد، چه تعارض روانیای را تجربه میکند؟ آیا این وضعیت میتواند به احساس گناه، شرم یا آسیب اخلاقی بینجامد؟
انسانها وقتی در چنین موقعیتی قرار میگیرند — از جمله سربازان — مسئلهی دوگانگی ارزشی پیش میآید. دوگانگی ارزشی به این معنی است که آنچه در بیرون از ما خواسته میشود و آنچه خودمان به آن معتقدیم، یک فاصله بینشان ایجاد میشود. اولین پیامد منفی این مسئله، تشتت و تضعیف هویت انسانی است؛ یعنی اولین جایی که مورد حمله قرار میگیرد، هویت فرد است: من اصلاً کیستم؟ من چیستم؟ چون مجبور است ارزشهای بیرونی را اجرا کند و تمکین کند و اگر نکند مورد مواخذه، سرزنش و مجازات قرار میگیرد. این دوگانگی مشکلات خیلی زیادی برای او پیش میآورد. شبیه بچههایی که در مدرسه یک سری ارزشها و هنجارها به آنها تدریس میشود، آموزش داده میشود، تلقین میشود یا به اجبار به آنها داده میشود و در خانواده به نوع دیگری با قضیه برخورد میشود. مثل دختری که مدرسه مثلاً حجاب اجباری را به او تحمیل میکند، در حالی که خانواده اعتقادی به این قضیه ندارد. این دوگانگی، فرد را اولاً دچار سردرگمی میکند. ثانیاً وقتی تعارض و به عبارت بهتر پارادوکس در درون او شکل میگیرد، عمدتاً آن را به شکل افسردگی و پرخاشگری نشان میدهد، چون اضطراب سنگینی میگیرد و این اضطراب در فرد این استعداد را ایجاد میکند که سریع مطلب را به سمت خشم و پرخاشگری ببرد. این دیگر حتی کوتاهمدت هم نیست که ما بگوییم مثلاً فقط در دوران سربازی خودش را نشان میدهد. نه! این پدیدهای است که در بلندمدت میتواند تمام طول زندگی فرد را، چه بخواهد چه نخواهد، تحت تاثیر قرار دهد.
از خانواده حرف زدید. خانوادههای سربازان وظیفه در دوران جنگ چه فشارهای روانی را تحمل میکنند؟ نگرانی دائمی از سرنوشت فرزند، همسر یا برادر، چه حمایتهایی برای کاهش این فشارها میتوانیم انجام دهیم؟
این از بحثهای بسیار مهم است. معمولاً مطالعات نشان میدهد میزان فشاری که خانوادههای سربازان — بهویژه والدین و همسر — تحمل میکنند، در برخی موارد حتی بیشتر از خود سربازان است. شگفتآور اینکه پژوهشها میگوید با وجود اینکه آنها مستقیماً در مرکز ماجرا نیستند، آسیبپذیریشان بیشتر است. نگرانی اصلیشان این است که فرزندشان مثلاً دچار مشکل جسمی شود، حتی اگر چندان درگیر مسائل روحی و روانی او نباشند. همین نگرانی زمینهای میشود برای اینکه آنها نیز در معرض ابتلا قرار بگیرند. در خانوادههایی که زمینهی ابتلا وجود دارد، احتمال ابتلا به انواع اختلالات گاهی هم از نظر تعداد و هم از نظر شدت، از خود کسانی که خدمت سربازی را انجام میدهند نیز بیشتر است.
چه حمایتهایی میشود کرد، چطور میشود از این خانوادهها حمایت کرد؟
طی چند سال اخیر حمایتهای خوبی شکل گرفته است. اگر نگاه کلی و بلندمدت داشته باشیم، بهترین راه طبیعتاً جایگزینی سربازی حرفهای و داوطلبانه با سربازی اجباری است. اما اگر بخواهیم راهکارهای میانمدت را بررسی کنیم، نخستین اقدام تقویت مراکز مشاوره در سربازخانهها، پادگانها و مراکز نظامی و انتظامی است. در این زمینه خودم مستقیماً خبر دارم که کارهای بسیار خوبی صورت گرفته است؛ البته میزان تاثیرگذاری آن باید مطالعه شود، ولی افراد توانمندی در آنجا تحت عنوان روانشناس و مشاور کار میکنند و این اولین چیزی است که باید تقویت شود.
در کوتاهمدت نیز باید احساس تبعیض تا حد امکان کاهش یابد؛ تبعیضی که بر اساس آن، هر کس دسترسی به آشنایی، موقعیت و شرایط بهتر، توانمندی مالی یا موقعیت اجتماعی بالاتر دارد و متاسفانه فرزندان این افراد شرایط راحتتری را برای سربازی سپری میکنند، در حالی که کسانی که چنین توانمندیای ندارند یا نمیخواهند از آن استفاده کنند، دورهی سربازیشان دشوارتر است و دوری از خانوادهشان بیشتر. همچنین حمایت مالی از سربازان باید تقویت شود، چون حقوقی که اکنون به سربازان پرداخت میشود، در مقایسه با وضعیت تورمی جامعه اصلاً قابل مقایسه نیست.
اگر این حمایت مالی تقویت شود و دورهی سربازی کوتاهتر شود — تا زمانی که شرایط قانونی برای سربازی داوطلبانه یا حرفهای فراهم شود — همهی این اقدامات میتواند نقشآفرین باشد. توجیه خانوادهها، برنامهریزی برای ارتباط با آنها، حضور بیشتر سربازان در قالب مرخصی در کنار خانواده و نزدیکی محل خدمت به خانواده نیز میتواند اثرگذار و امکانپذیر باشد تا بتوانیم اثر این مشکلات و معضلات را کاهش دهیم.
بسیار سپاسگزاریم که وقت ارزشمندتان را در اختیار ما قرار دادید.
برچسب ها
ارتش حرفهای پدرام تحسینی جنگ خانوادههای سربازان خدمت داوطلبانه خط صلح خط صلح 187 سربازی اجباری سلامت روان سربازان علیرضا شریفی یزدی ماهنامه خط صلح