اخرین به روز رسانی:

نوامبر ۲۲, ۲۰۲۶

سربازی اجباری و جنگ: نگاهی به تجربه‌ی ناکارآمد اوکراین/ اعظم کاشی

سربازگیری اجباری در جهان نادر نیست. در یک پژوهش، دست‌کم ۶۰ کشور از ۱۹۱ کشور مورد مطالعه نوعی از سربازگیری اجباری را داشتند. این شامل خدمت اجباری همه‌ی افراد مشمول یا گزینش با قرعه‌کشی و مانند این‌ها، بر اساس تعداد مورد نیاز، است. ایالات متحده‌ی آمریکا هم نمونه‌ای است که ثبت‌نام برای خدمت سربازی را اجباری کرده، اما در شرایط معمول سربازگیری اجباری انجام نمی‌دهد.

خود سربازگیری اجباری هم شکل‌های گوناگونی دارد. مثلاً در ایران مدت آن حدود ۲ سال و فقط برای مردان است. در رژیم اسرائیل، به‌شکلی تبعیض‌آمیز و با توجه به قومیت و مذهب، این مدت برای مردان یهودی، دروزی و چرکسی ۳۲ ماه و برای زنان یهودی ۲۴ ماه تعیین شده است و خدمت نظامی اجباری یهودیان حریدی هم سال‌هاست که محل بحث است.

کشورهایی نیز با داوطلبانه‌کردن خدمت نظامی برای شهروندان یا حرفه‌ای‌سازی سربازی، اغلب تدریجاً به سوی حذف نظام اجباری حرکت کرده‌اند. هر کشور هم با توجه به نیازها و وضعیت خودش سربازگیری را متوقف، حذف یا معلق کرده است. موضوع در زمان صلح جای تردید ندارد: به نظر می‌رسد بهتر است نظامی‌گری حرفه‌ای باشد و اجبار با انتخاب شخصی یا داوطلب‌شدن جایگزین شود.

اما وقتی جنگ آغاز می‌شود، کار پیچیده می‌شود: نیاز به سرباز برای انواع خدمات نظامی مستقیم و غیرمستقیم یا لجستیک زیاد می‌شود. این کمبود نیرو معمولاً با مشکلات اقتصادی دولت‌های درحال‌جنگ همراه است و استخدام نیروی حرفه‌ای را دشوار می‌کند. در آغاز هر جنگ، معمولاً نیروهای داوطلب بیش‌تری خودخواسته برای دفاع از میهن آماده‌ی جنگ می‌شوند و با فرسایشی‌شدن جنگ، این تعداد رو به کاهش می‌گذارد. در نتیجه، ممکن است دولت‌ها به نظام قبلی وظیفه‌ی اجباری روی آورند.

مطالعه‌ی موردی اوکراین

اوکراین پس از فروپاشی بلوک شرق و تا سال ۲۰۰۰، هم‌چنان سربازگیری اجباری را، که میراث اتحاد جماهیر شوروی بود، حفظ کرد. در اوایل دهه‌ی ۲۰۰۰، دولت اوکراین تدریجاً به سمت تبدیل ارتش مبتنی بر سرباز وظیفه به ارتش حرفه‌ای حرکت کرد. این کار عمدتاً به‌دلیل کاهش هزینه‌های نگهداری یک ارتش بزرگ، نیاز به نیروی نظامی آموزش‌دیده و متخصص، تغییر شرایط امنیتی پس از پایان جنگ سرد و تمایل به نزدیک‌ترکردن ساختار نیروهای مسلح به الگوهای نظامی کشورهای اروپایی بود. در واقع، اوکراین در اروپای جدیدی که خود را در آن می‌دید، و با تغییر روش‌ها و ابزارهای جنگی، دیگر نیازی به سربازگیری از جوانانی نداشت که عموماً به نظامی‌گری بی‌میل بودند.

در سال ۲۰۰۵ برنامه‌هایی برای پایان‌دادن به سربازی اجباری و تکمیل گذار به ارتش حرفه‌ای تا سال ۲۰۱۰ مطرح شد؛ اما کمبود منابع مالی مانع تحقق این هدف شد و برنامه به تعویق افتاد. در نهایت، دولت «ویکتور یانوکوویچ» تصمیم گرفت این روند را به پایان برساند. در نتیجه، برابر آمارهای غیررسمی، ارتش بزرگی با حدود ۴۵۰ هزار نیرو در سال ۱۹۹۳ به ارتشی با حدود ۱۳۰ هزار نیرو در سال ۲۰۱۳ تبدیل شد.

اما جنگ کریمه معادلات را تغییر داد. با شروع جنگ، دوباره زمزمه‌های سربازگیری اجباری مطرح شد و دولت با یک عقب‌گرد ناچار شد دوباره به نیروهای غیرحرفه‌ای نیز تکیه کند. با شعله‌ورشدن دوباره‌ی جنگ در سال ۲۰۲۱، سیاست‌ها باز هم تغییر کرد و حکومت نظامی و بسیج عمومی اعلام شد. در سال ۲۰۲۴ حتی سن سربازگیری از ۲۷ به ۲۵ سال کاهش یافت تا جوانان بیش‌تری مشمول شوند و در سال ۲۰۲۶، آموزش‌های عمومی نظامی برای دانش‌آموزان و دانشجویان بیش‌تر شد. قبول‌نشدن در درس‌های نظامی یا امتناع از حضور در آن‌ها حتی می‌تواند به اخراج دانشجو از دانشگاه منجر شود.

نمی‌توان پیش‌بینی کرد که اگر جنگ دیگری در اروپا رخ دهد یا ایالات متحده باز مانند جنگ ویتنام به نیروی نظامی پیاده‌ی گسترده نیاز داشته باشد، قوانین به چه شکلی تغییر می‌کنند. بسیاری از کشورهای اروپایی که نظام سربازی اجباری را به شکل‌های گوناگون لغو کرده‌اند، مانند فرانسه و اسپانیا، ممکن است اگر بار دیگر وارد جنگی گسترده شوند، دوباره وضع قبلی را حاکم کنند. باید پذیرفت که عملکرد دولت‌ها در شرایط مشابه تفاوتی ندارد؛ اگر دولتی کاری را نکرده، ممکن است ضرورتی نداشته است و در صورت ضرورت، عیناً همان کاری را خود انجام دهد که حتی به‌خاطر آن از دولتی دیگر انتقاد می‌کرده است.

به‌عنوان یکی از مخالفان سربازی اجباری، می‌دانم که در حال حاضر راهی برای متوقف‌کردن آن وجود ندارد. چنین کاری بی‌تردید مستلزم آن است که جنگ یا تهدید به جنگ وجود نداشته باشد. در این صورت، نیروی نظامی می‌تواند کاهش پیدا کند و سربازگیری حرفه‌ای نیازهای دولت‌ها را برآورده کند. طبیعی است کشورهایی مانند ایران، که در نیم‌قرن اخیر مجبور به تحمل سه جنگ شده‌اند و در بیش‌تر این مدت در معرض تهدیدهایی از این دست قرار داشته‌اند، دیرتر از کشورهایی که چنین تجربه‌هایی را در گذشته‌های دورتر داشته‌اند به این سمت خواهند رفت.

توسط: اعظم کاشی
نوامبر 22, 2026

برچسب ها

ارتش حرفه‌ای اسرائیل اعظم کاشی اوکراین جنگ اوکراین خط صلح خط صلح 187 سربازگیری اجباری سربازی اجباری ماهنامه خط صلح ویکتور یانوکوویچ