
سربازان وظیفه؛ قربانیان ناآمادگی نظامی/ مصطفی داننده
جنگ زمان مناسبی برای شعار دادن نیست، بلکه زمان روبهرو شدن با واقعیتهای میدان نبرد است. در جنگ، فاصلهی میان آنچه فرماندهان ادعا میکنند و آنچه سربازان در میدان تجربه میکنند، میتواند به فاصلهی میان زندگی و مرگ تبدیل شود. در این میان، یکی از آسیبپذیرترین گروهها سربازان وظیفهاند: جوانانی که نه با انتخاب حرفهای نظامی، بلکه در چارچوب یک الزام قانونی — یا بهتر بگوییم به اجبار — وارد ساختار نیروهای مسلح شدهاند و ممکن است پیش از آنکه فرصت کافی برای یادگیری، تمرین و کسب تجربه داشته باشند، در برابر پیچیدهترین و مرگبارترین موقعیتهای جنگی قرار بگیرند.
بر همین اساس، پرسشی در این میان مطرح میشود که باید بهصورت جدی به آن فکر کرد. آیا میتوان از سربازی که دورهی آموزشی محدودی را پشت سر گذاشته، تجربهی عملی چندانی ندارد و شاید حتی شناخت کافی از تجهیزات و شرایط واقعی میدان نبرد پیدا نکرده است، انتظار داشت در یک جنگ حرفهای، پیچیده و مبتنی بر فناوریهای پیشرفته، همانند یک نیروی آموزشدیده و متخصص عمل کند؟ و اگر چنین انتظاری غیرواقعبینانه است، مسئولیت پیامدهای آن بر عهدهی چه کسی خواهد بود؟
واقعیت این است که جنگهای امروز از بسیاری جهات با الگوهای جنگی دهههای گذشته، از جمله جنگ ایران و عراق، و همچنین تصویر سنتی ما از میدان نبرد فاصلهی زیادی دارند. پهپادها، موشکهای هدایتشونده، جنگ الکترونیک، سامانههای شناسایی پیشرفته و حملات دقیق، ماهیت درگیریهای نظامی را تغییر دادهاند. در چنین شرایطی، زنده ماندن در میدان جنگ صرفاً به شجاعت و انگیزهی فردی وابسته نیست، بلکه به آموزش تخصصی، آمادگی جسمانی و روانی، شناخت تجهیزات، مهارت تصمیمگیری در شرایط بحرانی و توانایی واکنش سریع در برابر تهدیدها بستگی دارد.
شجاعت، جایگزین آموزش نیست. روحیهی بالا، ضعف تجهیزات را جبران نمیکند و انگیزهی دفاع از کشور نیز نمیتواند فقدان آمادگی عملیاتی را از میان ببرد. سرباز وظیفهای که بدون آموزش کافی وارد میدان نبرد میشود، صرفاً با یک خطر نظامی مواجه نیست؛ او در موقعیتی قرار گرفته است که ممکن است هزینهی کاستیهای یک ساختار بزرگتر را با جان خود بپردازد.
دفاع از کشور نمیتواند به معنای چشمپوشی از حق سرباز برای برخورداری از آموزش کافی، تجهیزات مناسب، فرماندهی کارآمد و تدابیر لازم برای حفظ جان او باشد. سرباز وظیفه نیروی انسانی مصرفشدنی نیست؛ شهروندی است که حکومت او را برای انجام یک ماموریت نظامی فراخوانده و در برابر امنیت و جانش مسئولیت دارد.
یکی از مشکلات اساسی در این زمینه، شکاف میان آموزش نظامی در دورهی سربازی و الزامات واقعی جنگ است. آموزشهای عمومی و کوتاهمدت، هرچند ممکن است برای آشنایی اولیه با محیط نظامی و انجام برخی وظایف پایه ضروری باشند، لزوماً برای مواجهه با شرایط پیچیدهی جنگی کفایت نمیکنند. مهارت استفاده از سلاح، آشنایی با اصول پدافند، تشخیص تهدید، پناهگیری، کمکهای اولیه و تخلیهی مجروحان، مدیریت ترس و حفظ ارتباط در شرایط بحرانی، از جمله مهارتهایی هستند که نمیتوان صرفاً با چند هفته آموزش نظری یا تمرینهای محدود به دست آورد.
از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که سربازان وظیفه از نظر میزان آمادگی، توانایی جسمی، تجربه و تخصص یکسان نیستند. برخی ممکن است پیشینهی فنی یا نظامی مرتبط داشته باشند و برخی دیگر حتی برای نخستین بار در محیطی کاملاً متفاوت از زندگی عادی خود قرار بگیرند. سیاستگذاری نظامی مسئولانه باید این تفاوتها را به رسمیت بشناسد و بهجای برخورد یکسان و اداری با همهی نیروها، میان سطح آموزش، تخصص، توانایی و نوع ماموریت تناسب برقرار کند.
اما در این میان، یک پرسش مهمتر نیز وجود دارد و آن این است که آیا سرباز وظیفه حق دارد بداند برای چه ماموریتی اعزام میشود، چه میزان آموزش برای آن ماموریت دیده است، چه امکاناتی در اختیار دارد و در صورت بروز خطر، چه سازوکارهایی برای حفاظت از جان او پیشبینی شده است؟
در چنین شرایطی، مسئولیت فرماندهان و نهادهای نظامی دوچندان میشود. تصمیمگیری دربارهی اعزام نیرو، تعیین نوع ماموریت، سطح آموزش مورد نیاز و ارزیابی توان عملیاتی، تصمیمهایی اداری و تشریفاتی نیستند. هر اشتباه در این محاسبات میتواند پیامدهای جبرانناپذیری داشته باشد. نمیتوان نیرویی را برای ماموریتی فراتر از سطح آموزش و تواناییاش به کار گرفت و سپس همهی پیامدها را به اقتضائات جنگ نسبت داد.
همچنین، خانوادههای سربازان وظیفه نباید در تاریکی اطلاعاتی رها شوند. اطلاعرسانی شفاف دربارهی وضعیت نیروها، شرایط خدمت، حقوق و حمایتهای قانونی و نحوهی رسیدگی به آسیبدیدگان، بخشی از مسئولیت نهادهای نظامی و حکومتی است. پنهانکاری، پاسخگویی را از میان میبرد و اعتماد عمومی را فرسوده میکند.
در نهایت، باید میان دو مفهوم تفاوت قائل شد: فداکاری سرباز و مسئولیتپذیری حکومت. فداکاری یک سرباز ممکن است قابل ستایش باشد، اما نباید به پوششی برای ضعف آموزش، کمبود امکانات، تصمیمگیریهای نادرست یا بیتوجهی به جان نیروها تبدیل شود. هیچ کشوری حق ندارد ناکارآمدیهای خود را با تقدیس فداکاری سربازان پنهان کند.
سرباز وظیفه برای دفاع از کشور به میدان میرود، نه برای آنکه بهای ضعف برنامهریزی و آمادگی نظامی را بپردازد. اگر قرار است از او انتظار ایستادگی در برابر دشمنی مجهز و آموزشدیده وجود داشته باشد، ابتدا باید ابزار، مهارت و آموزش لازم برای چنین مواجههای در اختیارش قرار گیرد.
در جنگ، شجاعت سربازان را نباید با میزان آمادگی نهادهایی که آنان را به میدان میفرستند اشتباه گرفت. سرباز ممکن است جان خود را فدا کند، اما مسئولیت جان او قابل واگذاری به هیچکس نیست.
برچسب ها
آموزش نظامی جنگ مدرن خط صلح خط صلح 187 سربازان وظیفه سربازی اجباری ماهنامه خط صلح مسئولیت حکومت مصطفی داننده ناآمادگی نظامی