
وقتی جنگ تمام نمیشود؛ پیامدهای روانی جنگ بر سربازان وظیفه/ مهتاب علینژاد
در روایتهای رسمی جنگ، معمولاً از پیروزی و شکست، پیشروی و عقبنشینی، کشتهشدگان و مجروحان و خسارات نظامی سخن گفته میشود. اما در میان این روایتها، واقعیتی انسانی وجود دارد که کمتر به آن پرداخته میشود؛ سرنوشت روانی سربازانی که ممکن است نه بر اساس انتخاب شخصی، بلکه در نتیجهی الزام قانونی، فشارهای اجتماعی یا شرایط سیاسی و نظامی، راهی میدان جنگ شده باشند.
سرباز وظیفه، پیش از آنکه یک نیروی نظامی باشد، شهروندی است که بخشی از مهمترین سالهای زندگی خود را در اختیار ساختار نظامی قرار میدهد. این وضعیت در شرایط جنگی میتواند با تجربهای هولناک همراه شود؛ قرار گرفتن در معرض مرگ، مشاهدهی کشتهشدن همرزمان، مواجهه با اجساد، ترس از اسارت، جراحت و معلولیت و زندگی در شرایطی که هر لحظه امکان پایان یافتن آن وجود دارد.
اما پیامدهای چنین تجربهای لزوماً با پایان جنگ یا اتمام دورهی خدمت سربازی از میان نمیروند. برای برخی، جنگ پس از بازگشت به خانه نیز ادامه دارد؛ در کابوسها، اضطرابها، خاطرات ناخواسته، روابط آسیبدیده و احساس ناامنی دائمی. به همین دلیل، بررسی پیامدهای روانی جنگ بر سربازان وظیفه صرفاً موضوعی پزشکی نیست؛ این مسئله با حقوق بشر، مسئولیت دولتها و حق انسانها برای برخورداری از سلامت روان ارتباط مستقیم دارد.
ترس از مرگ یکی از طبیعیترین واکنشهای انسانی است. با این حال، وقتی فرد برای مدت طولانی در محیطی زندگی میکند که خطر مرگ در آن واقعی و غیرقابل پیشبینی است، این ترس میتواند از واکنشی طبیعی و موقت به وضعیتی فرساینده تبدیل شود.
برای سرباز وظیفه –بهویژه کسی که تجربهی نظامی محدودی دارد و آمادگی روانی کافی برای مواجهه با خشونت جنگی پیدا نکرده است—، حضور در میدان نبرد میتواند به معنای زندگی در وضعیت آمادهباش دائمی باشد. صدای انفجار، مشاهدهی حملات، انتظار برای اعزام به مناطق پرخطر و بیاطلاعی از سرنوشت دوستان و اعضای خانواده، سیستم عصبی را در شرایطی از تنش و برانگیختگی مداوم نگه میدارد. در چنین وضعیتی، حتی زمانی که خطر فوری وجود ندارد، فرد ممکن است نتواند احساس امنیت کند. اختلال خواب، تپش قلب، تحریکپذیری، ترس از صداهای ناگهانی و دشواری در تمرکز، از جمله واکنشهایی هستند که ممکن است در پی این تجربه شکل بگیرند.
باید توجه داشت که ترسیدن در جنگ نشانهی ضعف شخصیت یا فقدان شجاعت نیست. ترس، واکنشی طبیعی به تهدید واقعی است. تبدیل کردن این واکنش انسانی به مسئلهای شرمآور و نسبت دادن برچسبهایی مانند ترسو بودن یا نداشتن روحیهی سربازی، تنها باعث پنهان ماندن مشکلات و تشدید آسیبهای روانی میشود.
در کنار این، جنگ فقط بدن انسان را در معرض جراحت قرار نمیدهد؛ ذهن و سیستم عصبی او را نیز زیر فشار قرار میدهد. مواجههی طولانیمدت با تهدید، بیخوابی، ناامنی و نداشتن کنترل بر شرایط زندگی میتواند به اضطراب پایدار منجر شود. این اضطراب ممکن است به شکل نگرانی دائمی، بیقراری، بدبینی نسبت به آینده، احساس ناامنی، اختلال خواب و دشواری در برقراری روابط اجتماعی خود را نشان دهد.
برای سرباز وظیفه، شرایط خاصی مانند دوری اجباری از خانواده، محدودیت در ارتباط با نزدیکان، نداشتن اختیار در تصمیمگیری دربارهی محل خدمت و ماموریتها و احساس ناتوانی در کنترل سرنوشت شخصی، میتواند این وضعیت را تشدید کند. پس از بازگشت نیز، مشکلات لزوماً پایان نمییابند. برخی افراد نمیتوانند به زندگی عادی، تحصیل، اشتغال و روابط پیشین خود بازگردند. گاهی فاصلهی میان تجربهی هولناک جنگ و انتظارات جامعه از فردی که به خانه بازگشته است، خود به عاملی برای انزوای بیشتر تبدیل میشود.
سازمان جهانی بهداشت در گزارش سال ۲۰۲۵ خود دربارهی سلامت روان در شرایط اضطراری اعلام کرده است که حدود ۲۲ درصد افرادی که در دههی گذشته تجربهی جنگ یا منازعه داشتهاند، با یکی از اختلالات روانی مانند افسردگی، اضطراب یا اختلال استرس پس از سانحه مواجه هستند. (۱) این آمار مربوط به جمعیتهای آسیبدیده از منازعه است و نباید آن را میزان شیوع اختلالات روانی در میان سربازان وظیفه دانست. با این حال، نشان میدهد که آثار روانی جنگ میتواند سالها پس از پایان درگیری نیز بخش بزرگی از جمعیتهای آسیبدیده را تحتتاثیر قرار دهد.
در بررسی سلامت روان سربازان، نکتهی دیگری نیز وجود دارد که نباید نادیده گرفته شود: همهی مشکلات روانشناختی الزاماً پس از ورود به محیط نظامی یا در نتیجهی مواجهه با جنگ ایجاد نمیشوند. برخی افراد ممکن است پیش از آغاز خدمت سربازی با مشکلاتی مانند افسردگی، اضطراب یا سایر اختلالات روانی روبهرو بوده باشند؛ مشکلاتی که در شرایط پرتنش نظامی و بهویژه در دوران جنگ میتوانند تشدید شوند.
در یک پژوهش گسترده با بررسی ۵۴۲۸ سرباز اعزامنشدهی ارتش آمریکا مشخص شد که ۲۵.۱ درصد از شرکتکنندگان در ۳۰ روز پیش از ارزیابی، معیارهای تشخیص دستکم یک اختلال روانی را داشتند. همچنین ۷۶.۶ درصد از افرادی که هنگام ارزیابی دچار اختلال روانی بودند، گزارش کردند که دستکم یکی از اختلالاتشان پیش از ورود به خدمت سربازی آغاز شده بود. (۲)
این یافته اهمیت ارزیابی سلامت روان پیش از آغاز خدمت و فراهم کردن حمایتهای مستمر در دوران خدمت را نشان میدهد. در نظامهای سربازگیری اجباری، این موضوع اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا ممکن است افراد بدون آمادگی روانی کافی و بدون دسترسی به حمایت درمانی مناسب، وارد محیطی شوند که فشارهای روانی آن بسیار فراتر از تجربههای معمول زندگی است.
البته این پژوهش روی سربازان غیر اعزامشدهی ارتش آمریکا انجام شده و مستقیماً دربارهی سربازان وظیفه یا افراد حاضر در میدان جنگ نیست. اهمیت آن برای بحث حاضر، نشان دادن ضرورت تفکیک مشکلات روانی پیشین از آسیبهایی است که در دوران خدمت یا در نتیجهی مواجهه با جنگ ایجاد میشوند. شناسایی این مشکلات و جلوگیری از تشدید آنها باید بخشی از مسئولیت نهادهای نظامی و دولتها باشد.
یکی از مهمترین پیامدهای روانشناختی مواجهه با جنگ، اختلال استرس پس از سانحه یا پی.تی.اس.دی (PTSD) است. این اختلال ممکن است پس از تجربهی مستقیم تهدید مرگ، جراحت شدید، مشاهدهی مرگ دیگران یا مواجهه با رویدادهای خشونتآمیز ایجاد شود. البته هر فردی که در معرض جنگ قرار میگیرد الزاماً به پی.تی.اس.دی مبتلا نمیشود و تجربهی ترس، اضطراب یا کابوس بهتنهایی برای تشخیص این اختلال کافی نیست.
این اختلال میتواند با بازگشت ناخواستهی خاطرات جنگ، کابوسها، تصاویر مزاحم ذهنی و احساس دوبارهی تجربهکردن رویداد همراه باشد. برخی افراد برای دوری از خاطرات دردناک، از مکانها، صداها، افراد یا حتی گفتگوهایی که گذشته را به یادشان میآورند اجتناب میکنند. گوشبهزنگ بودن دائمی، اختلال خواب، تحریکپذیری و واکنش شدید به صداهای ناگهانی نیز از دیگر نشانههای احتمالی آن است. در کنار این موارد، تغییرات منفی در خلق و افکار، احساس گناه و شرم، بیاعتمادی، ناامیدی، احساس بیگانگی و کاهش علاقه به زندگی روزمره نیز ممکن است بروز کند.
یکی از ابعاد مهم آسیب روانی جنگ، احساس گناه بازماندگان است. سربازی که شاهد کشتهشدن دوستانش بوده و خود زنده مانده است، ممکن است بارها از خود بپرسد چرا او زنده مانده و دیگران جان باختهاند. برخی نیز به دلیل ناتوانی در نجات همرزمان یا مشارکت در رویدادهای خشونتآمیز، با احساس گناه و تعارض اخلاقی دستوپنجه نرم میکنند.
در این زمینه، مفهموم «آسیب اخلاقی» (Moral Injury) نیز اهمیت دارد. آسیب اخلاقی زمانی مطرح میشود که فرد در معرض رویدادهایی قرار میگیرد که با باورها و ارزشهای عمیق اخلاقی او در تعارض هستند؛ مانند مشاهدهی خشونت علیه غیرنظامیان، ناتوانی در جلوگیری از آسیب به دیگران یا احساس خیانت از سوی افرادی که به آنان اعتماد داشته است. چنین تجربهای میتواند با شرم، خشم، احساس گناه و از دست دادن اعتماد به خود و دیگران همراه شود. البته آسیب اخلاقی لزوماً با تشخیص پی.تی.اس.دی یکسان نیست. (۳)
وقتی جنگ به زندگی خصوصی بازمیگردد
یکی از پیامدهای کمتر دیدهشدهی جنگ، تاثیر آن بر روابط عاطفی و توانایی سربازان بازگشته از جنگ برای برقراری و حفظ رابطه با دیگران است. تجربهی مداوم ترس، خشونت، فقدان و ناامنی میتواند ظرفیت عاطفی فرد را تحتتاثیر قرار دهد و او را در بیان احساسات، اعتماد کردن و ایجاد صمیمیت با شریک عاطفی خود دچار مشکل کند. (۴)
برخی از این افراد پس از بازگشت، به دلیل تحریکپذیری، خشم ناگهانی، گوشبهزنگ بودن دائمی یا کابوسهای شبانه، در روابط خود با تنش روبهرو میشوند. برخی دیگر به انزوا و سکوت پناه میبرند و از گفتگو دربارهی تجربههایشان یا حتی از نزدیکی عاطفی فاصله میگیرند. احساس گناه ناشی از زنده ماندن، سوگ از دست دادن دوستان و ترس از تکرار حوادث نیز ممکن است بر کیفیت روابط عاشقانه و زندگی مشترک تاثیر بگذارد.
در چنین شرایطی، شریک عاطفی فرد نیز ممکن است با سردرگمی، احساس طردشدگی، فرسودگی روانی و ناتوانی در درک تغییرات رفتاری او مواجه شود. به این ترتیب، آسیب روانی جنگ از محدودهی فردی فراتر میرود و به روابط خانوادگی و عاطفی نیز راه پیدا میکند.
پژوهشهای انجامشده دربارهی نظامیان و کهنهسربازان نشان دادهاند که علائم پی.تی.اس.دی، بهویژه اجتناب عاطفی و بیحسی هیجانی، میتوانند با مشکلات صمیمیت و رضایت از روابط خانوادگی و زناشویی ارتباط داشته باشند. این آسیبها حتی ممکن است بر روابط جنسی نیز اثر بگذارند. کاهش میل جنسی، دشواری در تجربهی صمیمیت جسمی، اضطراب هنگام رابطه و ناتوانی در حضور ذهنی و عاطفی در رابطه، از جمله مشکلاتی هستند که در برخی افراد دارای سابقهی تروما گزارش شدهاند.
با این حال، نباید مسئولیت بازسازی روانی فرد آسیبدیده را بر دوش شریک عاطفی یا خانوادهی او گذاشت. خانواده میتواند منبع حمایت باشد، اما جایگزین درمان تخصصی نیست. بازسازی این روابط به زمان، امنیت روانی، گفتگوی بدون قضاوت و در بسیاری از موارد، دسترسی به رواندرمانی فردی و زوجدرمانی نیاز دارد.
جنگ ممکن است سرباز را از میدان نبرد خارج کند، اما گاهی توانایی او برای دوست داشتن، اعتماد کردن و تجربهی آرامش در یک رابطهی عاطفی را نیز برای مدتها تحتتاثیر قرار میدهد.
از سوی دیگر، یکی از نگرانکنندهترین ابعاد پیامدهای روانی جنگ، افزایش آسیبپذیری برخی سربازان و بازماندگان در برابر افکار و رفتارهای خودکشی است. تجربهی خشونت شدید، پی.تی.اس.دی، افسردگی، احساس گناه، انزوای اجتماعی، مشکلات اقتصادی و دشواری در بازگشت به زندگی عادی میتوانند در کنار یکدیگر خطر خودکشی را افزایش دهند.
البته جنگ یا حضور در منطقهی عملیاتی بهتنهایی به معنای افزایش قطعی خطر خودکشی برای همهی افراد نیست. نوع تجربه، شدت مواجهه با خشونت، وضعیت روانی پیشین، حمایت اجتماعی و دسترسی به خدمات درمانی، همگی در میزان آسیبپذیری نقش دارند.
در یک پژوهش درباره عوامل مرتبط با افکار خودکشی در میان ۱۳۲۹ سرباز ایرانی مشخص شد که عوامل روانشناختی، سابقه و شرایط خانوادگی، مشکلات محیطی و مرتبط با وظایف نظامی و عوامل جمعیتشناختی با افکار خودکشی ارتباط معناداری دارند. (۵) این پژوهش اهمیت توجه به شرایط زندگی و محیط خدمت سربازان را در کنار وضعیت روانی فرد نشان میدهد.
در پژوهشی دیگر، ارتباط میان مواجهه با شرایط رزمی و افکار و رفتارهای مرتبط با خودکشی در میان نظامیان و کهنهسربازان بررسی شد. نتایج این مرور نظاممند و فراتحلیل نشان داد که برخی انواع مواجهه با خشونت جنگی، بهویژه تجربهی کشتار و رویدادهای خشونتآمیز شدید، با افزایش آسیبپذیری روانی ارتباط دارند. (۶)
در مورد سربازان وظیفه، مسئله ممکن است پیچیدهتر باشد؛ زیرا آنان گاهی بدون آمادگی کافی وارد ساختار نظامی میشوند و پس از پایان خدمت نیز از حمایت روانشناختی مستمر برخوردار نیستند. در برخی موارد، فشارهای خانوادگی، بیکاری، مشکلات اقتصادی و احساس ناتوانی در توضیح تجربههای جنگی میتوانند آسیبپذیری فرد را تشدید کنند.
افکار خودکشی را نباید به ضعف اراده، ناسپاسی یا ناتوانی فرد در سازگاری با زندگی نسبت داد. این افکار میتوانند نشانهی بحرانی جدی باشند که به توجه فوری، حمایت انسانی و مداخلهی تخصصی نیاز دارد.
آنچه دربارهی سربازان میدانیم و آنچه هنوز نمیدانیم
دسترسی به خدمات سلامت روان بهتنهایی برای حمایت از سربازان کافی نیست. بسیاری از افراد، حتی با وجود آگاهی از مشکلات روانی خود، به دلایل اجتماعی و سازمانی از مراجعه برای درمان خودداری میکنند. یکی از موانع مهم در این زمینه، انگ اجتماعی مرتبط با اختلالات روانی است.
در پژوهشی درباره وضعیت سلامت روان نیروهای نظامی آمریکا پس از اعزام به عراق و افغانستان مشخص شد که تنها حدود ۲۳ تا ۴۰ درصد از افرادی که در غربالگری، علائم اختلالات روانی را نشان داده بودند، برای دریافت خدمات سلامت روان مراجعه کرده بودند. همچنین نگرانی از انگ اجتماعی و موانع دریافت خدمات درمانی در میان افرادی که علائم اختلال روانی داشتند، بیشتر بود. (۷)
این یافته نشان میدهد که ترس از متهم شدن به ضعف روانی، نگرانی دربارهی تاثیر مراجعه به روانشناس بر موقعیت نظامی و شغلی و بیاعتمادی به محرمانه ماندن اطلاعات پزشکی میتواند مانعی جدی در مسیر درمان باشد. در مورد سربازان وظیفه، چنین نگرانیهایی ممکن است با ترس از برخورد نامناسب مسئولان نظامی یا پیامدهای اداری نیز همراه شود. بنابراین، فراهم کردن خدمات درمانی رایگان بهتنهایی کافی نیست. این خدمات باید محرمانه، مستقل، قابل دسترس و عاری از هرگونه تبعیض باشند. سرباز باید اطمینان داشته باشد که درخواست کمک روانشناختی نه نشانه ضعف است و نه بهانهای برای محرومیت از حقوق یا برخورد تنبیهی با او.
البته پژوهش مورد اشاره (۷) در میان نیروهای نظامی آمریکا انجام شده است و نمیتوان درصدهای آن را مستقیماً به سربازان وظیفهی ایران یا کشورهای دیگر تعمیم داد. اهمیت آن در نشان دادن یکی از موانع انسانی و سازمانی دریافت درمان است؛ مانعی که ضرورت بررسی مستقل آن در نظامهای سربازگیری مختلف وجود دارد.
در واقع، یکی از محدودیتهای مهم در بررسی پیامدهای روانی جنگ این است که بخش قابل توجهی از پژوهشهای شناختهشدهی بینالمللی بر نیروهای نظامی حرفهای، سربازان اعزامشده و کهنهسربازان کشورهایی مانند ایالات متحده متمرکز بودهاند. (۲) و (۷)
این پژوهشها از نظر علمی برای شناخت سازوکارهای آسیب روانی، عوامل خطر و موانع درمان ارزشمندند؛ اما جمعیت مورد مطالعهی آنها از نظر ساختار نظامی، شرایط استخدام و اعزام، فرهنگ سازمانی، نظام سلامت و ویژگیهای اجتماعی با سربازان وظیفه در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر تفاوت دارد. بنابراین، آمار و درصدهای بهدستآمده از این مطالعات را نمیتوان بدون بررسیهای تطبیقی و توجه به شرایط بومی به سربازان وظیفه در کشورهای دیگر تعمیم داد.
در ایران نیز پژوهشهایی دربارهی سلامت روان سربازان و خانوادههای افراد آسیبدیده از جنگ انجام شده است؛ بنابراین، ادعای فقدان مطلق تحقیقات در این زمینه درست نیست. برای نمونه، در پژوهشی دربارهی سلامت روان ۹۳۰ سرباز وظیفه در دوران آموزش نظامی در استان گیلان مشخص شد که ۳۵.۲ درصد از شرکتکنندگان در گروه دارای احتمال خطر مشکلات سلامت روان قرار داشتند و نشانههایی مانند اضطراب، بیخوابی، اختلال در عملکرد اجتماعی و افسردگی گزارش شد. با این حال، این پژوهش دربارهی سربازان حاضر در میدان جنگ نبود و نمیتوان نتایج آن را معادل میزان آسیب روانی ناشی از جنگ دانست. (۸)
همچنین پژوهشی دیگر در سال ۲۰۱۴ سلامت روان همسران جانبازان جنگ ایران و عراق مبتلا به پی.تی.اس.دی را بررسی کرد. نتایج این مطالعه نشان داد که همسران جانبازان مبتلا به پی.تی.اس.دی در مقایسه با گروه کنترل، مشکلات بیشتری در سلامت عمومی، اضطراب، بیخوابی و افسردگی داشتند. این مطالعه اهمیت توجه به خانوادهها را نشان میدهد، اما حجم نمونهی محدود آن، یعنی ۸۰ نفر، امکان تعمیم گستردهی نتایج را فراهم نمیکند. (۹)
یک مرور نظاممند دربارهی سلامت روان نیروهای نظامی ایران نیز در سال ۲۰۱۸ منتشر شده است. این مرور از محدود بودن تعداد مطالعات واجد شرایط و کمبود پژوهشهایی که بهطور مستقیم شیوع اختلالات روانی را در نیروهای نظامی بررسی کردهاند، حکایت دارد. (۱۰)
بنابراین، مسئلهی اصلی را باید نه فقدان مطلق پژوهش، بلکه محدودیت دادههای موجود، پراکندگی مطالعات و نبود بررسیهای جامع و مستمر دانست. بهویژه دربارهی سربازان وظیفهای که در جنگهای معاصر حضور دارند، وضعیت سلامت روان آنان پیش از اعزام، حین جنگ و پس از بازگشت، و همچنین پیامدهای این تجربه بر همسران، والدین، فرزندان و سایر اعضای خانواده، همچنان به تحقیقات گستردهتر و مستقل نیاز دارد.
در بسیاری از موارد، اطلاعات قابل اتکا دربارهی میزان ابتلا به پی.تی.اس.دی، افسردگی، اضطراب مزمن، افکار خودکشی و مشکلات روابط خانوادگی در میان سربازان وظیفه در دسترس عموم نیست. نبود آمار شفاف و پیگیری بلندمدت، برنامهریزی برای پیشگیری و درمان را دشوار میکند و ممکن است بخش بزرگی از آسیبهای روانی را از دید جامعه و نهادهای مسئول پنهان نگه دارد. این کمبود پژوهشی خود مسئلهای حقوق بشری است؛ زیرا بدون شناسایی، ثبت و بررسی آسیبها، امکان مطالبهگری موثر و پاسخگو کردن نهادهای مسئول نیز محدود میشود.
با وجود تفاوتهای سیاسی، فرهنگی، مذهبی و اجتماعی میان کشورها، برخی واکنشهای روانشناختی انسان در مواجهه با تهدید، خشونت، فقدان و ناامنی، ریشه در ویژگیهای مشترک انسانی دارند. ترس از مرگ، نیاز به امنیت، سوگ از دست دادن عزیزان، اضطراب در برابر آیندهی نامعلوم، احساس تنهایی، نیاز به تعلق و محبت و تلاش برای حفظ کرامت و هویت شخصی، تجربههایی نیستند که به ملیت یا مذهب خاصی تعلق داشته باشند.
انسان، صرفنظر از اینکه در کدام کشور زندگی میکند، به امنیت جسمی و روانی، ارتباط عاطفی، حمایت اجتماعی و احساس کنترل بر زندگی خود نیاز دارد. قرار گرفتن در معرض تهدید مرگ، مشاهدهی خشونت، از دست دادن دوستان و تجربهی ناتوانی در تغییر شرایط، میتواند این نیازهای بنیادین را در هر انسانی تحتتاثیر قرار دهد.
از این منظر، میتوان برخی سازوکارهای روانشناختی جنگ را در میان سربازان کشورهای مختلف بهعنوان تجربههایی مشترک بررسی کرد؛ برای مثال، واکنش ترس به خطر، سوگ ناشی از فقدان، گوشبهزنگی پس از تجربهی تهدید، بازگشت ناخواستهی خاطرات و دشواری در اعتماد و برقراری صمیمیت پس از تجربهی خشونت.
با این حال، مشترک بودن سازوکارهای انسانی به معنای یکسان بودن تجربهها یا پیامدهای جنگ نیست. شدت آسیب، نحوهی بروز نشانهها، امکان صحبت کردن دربارهی مشکلات روانی، نگرش جامعه به سربازان آسیبدیده، ساختار خانواده، باورهای فرهنگی و دسترسی به خدمات درمانی میتوانند در کشورهای مختلف متفاوت باشند. بنابراین، ویژگیهای مشترک انسانی باید نقطهی آغاز پژوهشهای تطبیقی باشند، نه جایگزین بررسیهای بومی و علمی.
ممکن است سربازی در ایران، اوکراین، آمریکا یا هر کشور دیگری، در مواجهه با مرگ همرزمان خود احساس سوگ و درماندگی کند؛ اما اینکه بتواند این احساسات را بیان کند، از خانواده کمک بگیرد، به روانشناس مراجعه کند یا از حمایت اجتماعی برخوردار شود، به شرایط فرهنگی و ساختاری جامعهای بستگی دارد که در آن زندگی میکند.
توجه به این وجوه مشترک انسانی، امکان گفتگویی فراتر از مرزهای سیاسی و ملی را فراهم میکند. سلامت روان سربازان نباید به مسئلهای مختص یک ملت یا یک ارتش تبدیل شود؛ بلکه باید آن را بخشی از دغدغهی جهانی دربارهی کرامت انسان، حق زندگی و حق برخورداری از سلامت دانست.
پایان جنگ و آغاز مسئولیت جامعه
یکی از خطاهای رایج در مواجهه با پیامدهای جنگ، محدود کردن مسئولیت حمایت از سربازان به دوران حضور آنان در خدمت نظامی است. در حالی که مسئولیت انسانی و اجتماعی در قبال سلامت روان این افراد، با پایان ماموریت یا ترخیص از خدمت پایان نمییابد.
سربازی که از میدان جنگ بازمیگردد، ممکن است از نظر جسمی سالم به نظر برسد، اما با آسیبهایی زندگی کند که در معاینات معمول پزشکی قابل مشاهده نیستند. به همین دلیل، دولتها و نهادهای مسئول باید حمایت روانشناختی از سربازان را بخشی از تعهدات خود بدانند؛ حمایتی که نباید صرفاً به غربالگریهای کوتاهمدت یا ثبت رسمی آسیبها محدود شود.
این مسئولیت از پیش از آغاز خدمت شروع میشود و باید تا سالها پس از بازگشت ادامه پیدا کند. ارزیابی روانشناختی پیش و پس از خدمت، هم برای شناسایی آسیبپذیریهای پیشین و هم برای بررسی تغییرات روانی پس از مواجهه با جنگ ضروری است. سربازان باید به خدمات سلامت روان رایگان و محرمانه دسترسی داشته باشند و بتوانند بدون ترس از مجازات، محرومیت یا انگ اجتماعی درباره مشکلات خود صحبت کنند.
در کنار این موارد، دسترسی به درمان تخصصی پی.تی.اس.دی و سایر اختلالات مرتبط با تروما، از جمله رواندرمانیهای مبتنی بر شواهد و خدمات روانپزشکی در صورت نیاز، اهمیت دارد. بازگشت به تحصیل، اشتغال و زندگی اجتماعی نیز باید با برنامههای حمایتی همراه باشد؛ زیرا مشکلات اقتصادی، بیکاری و انزوای اجتماعی میتوانند روند بازگشت به زندگی عادی را دشوارتر کنند.
از سوی دیگر، ایجاد سازوکارهای مستقل برای ثبت و بررسی آسیبها ضروری است. آمار مربوط به خودکشی، اختلالات روانی و آسیبهای ناشی از جنگ باید بهصورت شفاف و با رعایت محرمانگی منتشر شود. خانوادهی سربازان نیز نباید از این حمایتها کنار گذاشته شوند؛ زیرا آنان ممکن است با پیامدهای روانی جنگ مواجه شوند و برای سازگاری با شرایط جدید به آموزش و حمایت نیاز داشته باشند.
این حمایتها نباید با پایان خدمت یا چند جلسه مشاورهی اولیه متوقف شوند. برخی اختلالات روانی ممکن است ماهها یا حتی سالها پس از تجربهی جنگ آشکار شوند. به همین دلیل، پیگیری بلندمدت سلامت روان و فراهم کردن امکان انجام پژوهشهای مستقل و قابل دسترس در دانشگاهها و مراکز پژوهشی اهمیت دارند. مطالعات در بازههای زمانی طولانی درباره سلامت روان سربازان وظیفه و خانوادههای آنان میتوانند به شناخت بهتر ابعاد این آسیبها و طراحی برنامههای پیشگیرانه و درمانی کمک کنند.
موضوع آسیبهای روانی سربازان وظیفه را نمیتوان تنها در چارچوب پزشکی و درمانی بررسی کرد. این مسئله با حقوق بنیادین انسانها ارتباط مستقیم دارد. حق بر سلامت، امنیت فردی، کرامت انسانی و دسترسی به خدمات درمانی، حقوقی نیستند که با ورود فرد به ساختار نظامی از میان بروند. حتی در شرایط جنگی نیز انسانها از حقوق بنیادین خود محروم نمیشوند.
در نظامهایی که خدمت اجباری وجود دارد، ضرورت توجه به آسیبپذیری سربازان وظیفه اهمیت بیشتری پیدا میکند. وقتی فرد اختیار محدودی در انتخاب ورود به ساختار نظامی، محل خدمت یا شرایط حضور در جنگ دارد، مسئولیت نهادهای تصمیمگیر در قبال سلامت و امنیت او نیز باید جدیتر بررسی شود.
دولتها نمیتوانند از یک سو شهروندان را به انجام خدمت نظامی ملزم کنند و از سوی دیگر، مسئولیت پیامدهای جسمی و روانی این خدمت را پس از پایان آن به خود افراد و خانوادههایشان واگذار کنند. از منظر حقوق بشری، دسترسی به خدمات درمانی، حمایت در برابر رفتارهای تحقیرآمیز و خشونت، حفظ کرامت انسانی و برخورداری از سازوکارهای موثر برای گزارش تخلفات، از جمله موضوعاتی هستند که باید در سیاستگذاری مربوط به سربازان مورد توجه قرار گیرند.
نباید فراموش کرد که سرباز وظیفه پیش از آنکه موضوعی در برنامهریزی نظامی باشد، انسانی با حق زندگی، سلامت، انتخاب، امنیت و آینده است. جنگ تنها با شمار کشتهشدگان و مجروحان قابل اندازهگیری نیست. بخشی از هزینههای آن در زندگی کسانی باقی میماند که زنده بازمیگردند، اما ممکن است دیگر هرگز همان انسان پیش از جنگ نباشند. سربازی که شبها با کابوس از خواب میپرد، کسی که از شنیدن صدای انفجار یا حتی صدای بسته شدن یک در وحشتزده میشود، یا فردی که سالها پس از پایان خدمت هنوز نمیتواند دربارهی آنچه دیده است صحبت کند، بخشی از واقعیت انسانی جنگ را به نمایش میگذارد.
پیامدهای جنگ تنها به ذهن و جسم سرباز محدود نمیشوند؛ این پیامدها میتوانند به رابطهی عاطفی، زندگی مشترک، خانواده، تحصیل، اشتغال و توانایی فرد برای ساختن آیندهای امن نیز سرایت کنند. در نتیجه، هزینهی جنگ گاهی سالها پس از پایان درگیری، در زندگی شخصی و اجتماعی بازماندگان پرداخت میشود.
اگر جامعه تنها برای کشتهشدگان سوگواری کند و از بازماندگان بخواهد سکوت کنند، بخش مهمی از حقیقت جنگ را نادیده گرفته است. توجه به سلامت روان سربازان وظیفه نه ترحم است و نه امتیازی ویژه؛ بلکه بهرسمیت شناختن کرامت انسانی و مسئولیتی اجتماعی است. هیچ فردی نباید به دلیل انجام وظیفه نظامی، از حق برخورداری از حمایت روانی و درمان محروم شود. شاید مهمترین پرسش این نباشد که یک سرباز چگونه باید با جنگ کنار بیاید؛ بلکه این باشد که چرا جامعه و ساختارهای سیاسی و نظامی، پس از قرار دادن انسانها در معرض چنین تجربههایی، مسئولیت پیامدهای آن را به خود آنان و خانوادههایشان واگذار میکنند؟ جنگ ممکن است در تقویم سیاسی کشورها به پایان برسد، اما تا زمانی که آسیبدیدگان آن بدون حمایت و درمان رها شدهاند، پیامدهای انسانی جنگ همچنان ادامه دارد.
پانوشتها:
1. World Health Organization. (2025, May 6). Mental health in emergencies.
2. Kessler, R. C., Heeringa, S. G., Stein, M. B., Colpe, L. J., Fullerton, C. S., Hwang, I., Naifeh, J. A., Nock, M. K., Petukhova, M., Sampson, N. A., Schoenbaum, M., Zaslavsky, A. M., & Ursano, R. J. (2014). Thirty-day prevalence of DSM-IV mental disorders among nondeployed soldiers in the US Army: Results from the Army Study to Assess Risk and Resilience in Servicemembers (Army STARRS). JAMA Psychiatry, 71(5), 504–513.
3. Beech, E. H., Mackey, K. M., Parr, N. J., Baltich Nelson, B., Young, S., & Belsher, B. E. (2024). Moral injury and mental health among US military service members and veterans: A systematic review and evidence overview. U.S. Department of Veterans Affairs.
4. Birkley, E. L., Eckhardt, C. I., & Dykstra, R. E. (2016). Posttraumatic stress disorder symptoms, intimate partner violence, and relationship functioning: A meta-analytic review. Journal of Traumatic Stress, 29(5), 397–405.
5. Anisi, J., Majdian, M., & Mirzamani, S. M. (2010). The factors associated with suicide ideation in Iranian soldiers. Iranian Journal of Psychiatry, 5(3), 97–101.
6. Bryan, C. J., Griffith, J. E., Pace, B. T., Hinkson, K., Bryan, A. O., Clemans, T. A., & Imel, Z. E. (2015). Combat exposure and risk for suicidal thoughts and behaviors among military personnel and veterans: A systematic review and meta-analysis. Suicide and Life-Threatening Behavior, 45(5), 633–649.
7. Hoge, C. W., Castro, C. A., Messer, S. C., McGurk, D., Cotting, D. I., & Koffman, R. L. (2004). Combat duty in Iraq and Afghanistan, mental health problems, and barriers to care. The New England Journal of Medicine, 351(1), 13–22.
8. Kivehee, E., & Jalali, H. (2014). Mental health screening of Iranian conscripts during basic military training in Guilan province. Annals of Military and Health Sciences Research, 12(3), Article e63275.
9. Taghva, A., Dabbaghi, P., Shafighi, S., Mortazaviha, S. M. A., & Donyavi, V. (2014). Mental health in spouses of Iraq-Iran war veterans with PTSD. Journal of Archives in Military Medicine, 2(1), Article e17010.
10. Bourbour, V., Moeeni, F., & Taheri, N. (2018). Mental health assessment in Iranian military forces: A systematic review [Conference abstract].
برچسب ها
خط صلح خط صلح 187 ماهنامه خط صلح مهتاب علینژاد