
آتشبس در بیرون، آمادهباش در پادگان/ آرش کوهی
دو روز از اعلام آتشبس گذشته بود که پیامک اعزام رسید. قرار بود اول تیرماه به خدمت برود، اما جنگ برنامه را به هم زده بود. پیامک اول گفته بود فعلاً مراجعه نکند و منتظر تاریخ جدید بماند. هشتم تیر، پیام دیگری آمد: «دهم تیر خودت را معرفی کن.» جنگ ظاهراً تمام شده بود، اما او قرار بود در روزهایی راهی پادگان شود که هنوز نشانههای جنگ از زندگی مردم کنار نرفته بود. محل قبلی آموزش آسیب دیده بود و سربازان را به محل دیگری منتقل کرده بودند. کسی نمیدانست اگر درگیری دوباره آغاز شود، چه اتفاقی خواهد افتاد. سفر طولانی بود. بخشی از راه را با اتوبوس رفتند و برای رسیدن به مقصد چند بار وسیله عوض کردند. نیمهشب به محل آموزش رسیدند؛ خسته از راه، بیخبر از برنامهی روزهای بعد و بیآنکه بدانند قرار است چه مدت آنجا بمانند. چند روز نخست در انتظار گذشت. باید میماندند تا بقیهی سربازان هم برسند. مدت دوره هم از ابتدا معلوم نبود. اول صحبت از بیست روز بود، بعد بیستوپنج روز شد و سرانجام اعلام کردند آموزش در دو دوره برگزار میشود و میان آنها ده روز مرخصی خواهند داشت. در روزهایی که همهچیز میتوانست با یک تصمیم تغییر کند، حتی پایان دورهی سربازی هم زمان مشخصی نداشت.
کلاس در آفتاب، غذا روی خاک
محوطه بزرگ بود؛ آنقدر بزرگ که پیمودن طول آن چند ساعت پیادهروی میخواست. ساختمانها قدیمی بودند و آسایشگاهها شبها محل خواب سربازان. روزها اما به ساختمانها راهی نداشتند. بهدلیل شرایط جنگی، تجمع در فضای سرپوشیده ممنوع شده بود. کلاسها و غذاخوری به محوطهی باز منتقل شده بودند. سربازان روی زمین مینشستند؛ بیمیز و صندلی، زیر آفتاب. کلاسها همانجا برگزار میشد و غذا را هم در همان محوطه میخوردند. او صحنهای را به یاد میآورد که برایش خلاصهی روزهای آموزشی است: «سرهنگ در سایه مینشست و ما زیر آفتاب، روی زمین، ساکت مینشستیم و گوش میدادیم.» روز با بیدارباش حدود سهونیم صبح آغاز میشد؛ نیم ساعت پیش از اذان. پنج کلاس پنجاهدقیقهای در برنامه بود و میان آنها تمرینهای بدنی و نظامی انجام میشد. شبها حدود ساعت نه میخوابیدند. بخشی از روز هم وقت آزاد داشتند؛ در محوطه قدم میزدند، منتظر میماندند و ساعتها را میگذراندند. زندگی در آسایشگاه هم آسان نبود. بیست روز نخست حمام در دسترس نداشتند. برای رسیدن به حمام باید مسافتی را پیاده میرفتند و گاهی بهجای آن، در دستشویی با آب سرد خودشان را میشستند. لباسها را هم همانجا میشستند. بعدتر حمام آماده شد، اما تعداد زیاد سربازان صفهای طولانی درست میکرد. آب آشامیدنی نیز محدود بود و گاهی برای نوشیدن آب به دستشویی میرفتند. با این همه، او از غذا بهعنوان یکی از نکات مثبت دوره یاد میکند. سه وعده غذا میدادند و کیفیت آن را مناسب میدانست. تجربهاش فقط محرومیت و سختگیری نبود؛ در کنار غذای مناسب و ساعتهایی برای استراحت، روزهایی هم بود که زیر آفتاب میگذشت، با کمبود آب و دشواری حمام و انتظار برای خبری که نمیرسید.
ساعت دو؛ آژیر
از اواخر تیرماه، شبها شکل دیگری پیدا کردند. حدود ساعت دو بامداد صدایی شبیه آژیر به گوش میرسید. سربازان باید از خواب بلند میشدند و به سمت خاکریز میرفتند. بعدتر فهمیدند صدا از آمبولانسی پخش میشود که برای تمرین از آن استفاده میکنند. آژیرِ واقعیِ حمله نبود؛ بخشی از تمرین بود. اما در پادگانی که سربازانش تنها چند روز پس از آتشبس به آنجا آمده بودند و محل قبلی آموزششان نیز آسیب دیده بود، صدای نیمهشب نمیتوانست صدایی معمولی باشد. آنها از وضعیت بیرون خبر چندانی نداشتند. نمیدانستند در شهرها چه میگذرد و آیا آرامش اعلامشده دوام خواهد آورد یا نه. با شنیدن آژیر، باید در تاریکی از آسایشگاه بیرون میآمدند و خود را به خاکریز میرساندند. به آنها گفته شده بود اگر جنگ دوباره شروع شود، ممکن است به خانه فرستاده شوند. اما در عمل، چیزی که برایشان باقی میماند انتظار بود؛ انتظار برای آژیر بعدی، برای خبر بعدی و برای روشن شدن تکلیفشان. تناقض دیگری هم وجود داشت. با وجود تمرینهای پناه گرفتن، آموزش عملی نظامی چندان گسترده نبود. شناخت اسلحه، باز و بسته کردن تفنگ و نشانهگیری، بخش اصلی آموزش نظامیشان را تشکیل میداد. به گفتهی او، حتی تمرینهایی مانند سینهخیز رفتن در شرایط جنگی هم به آنها آموزش داده نشد. شبها برای حملهی احتمالی به خاکریز میرفتند، اما در روز آموزش عملی متناسب با چنین وضعیتی دریافت نمیکردند.
جنگ در کلاسها ادامه داشت
بخش بزرگی از کلاسها عقیدتی و سیاسی بود. سه کلاس از پنج کلاس روزانه به این موضوع اختصاص داشت. سخنرانان از جنگ دوازدهروزه، آتشبس و قدرت نظامی ایران میگفتند. روایت غالب، روایت پیروزی ایران و شکست اسرائیل و آمریکا بود. از توان موشکی کشور و امکان مقابله با دشمنان سخن گفته میشد؛ گاهی حتی از توانایی حملهی موشکی به نیویورک. به گفتهی سرباز، یک مضمون بارها تکرار میشد: ایران با ایمان پیروز شده است، نه صرفاً با سلاح. در کلاسها از جنگ ایران و عراق، مسائل اخلاقی و اسلامی، لبنان و حزبالله هم صحبت میکردند. آمریکا دشمن دیرینه معرفی میشد و آتشبس نشانهی شکست دشمنان ایران دانسته میشد. این آموزشها برای او فقط کلاسهایی دربارهی تاریخ جنگ یا مسائل مذهبی نبودند. همهی سربازان آن مجموعه اهل سنت بودند و جدا از دیگر سربازان خدمت میکردند. به گفتهی او، ارتباط چندانی با سربازان شیعه نداشتند. برای نماز جماعت اهل سنت امکاناتی در نظر گرفته شده بود و در مقابل، سربازان شیعه برای نماز به حسینیه میرفتند. او برداشت میکرد که بخشی از کلاسها میخواهد باورهای سربازان را به روایت رسمی حکومت نزدیک کند. گاهی از آنها نظر میخواستند، اما اگر پاسخی با دیدگاه سخنرانان همخوان نبود، تلاش میکردند نظرشان را تغییر دهند. از نگاه او، قرار نبود سربازان فقط آموزش نظامی ببینند؛ قرار بود با مجموعهای از روایتها و باورها از پادگان خارج شوند و آنها را به دیگران منتقل کنند. رفتار فرماندهان نیز همیشه یکسان نبود. گاهی سختگیری میکردند و گاهی با سربازان دوستانهتر بودند. او این دوگانگی را نوعی موازنه میدانست: از یک طرف باید فرمانبرداری را یاد میگرفتند و از طرف دیگر، چون سربازان اهل سنت بودند، برخوردها نباید بیش از اندازه تند میشد. به گفتهی او، سربازان جوانتر بیشتر در معرض تحقیر و تنبیه قرار میگرفتند و سن و تحصیلات در نوع رفتار با آنها تاثیر داشت.
سه دقیقه برای خبر گرفتن
در تمام آن روزها، راه ارتباط با بیرون به چند دقیقه تماس تلفنی محدود بود. سربازان در صف میایستادند و اگر نوبتشان میرسید، روزانه حدود سه دقیقه فرصت داشتند با خانواده صحبت کنند. تلویزیونی در اختیارشان نبود و خبرها به آنها نمیرسید. نمیدانستند در شهرها چه میگذرد و آیا جنگ واقعاً به پایان رسیده است. سه دقیقه باید برای همهچیز کافی میبود: پرسیدن حال خانواده، گفتن اینکه خودشان سالماند و تلاش برای فهمیدن اوضاع بیرون. بعد تماس قطع میشد و آنها به همان محوطه بازمیگشتند؛ به کلاس، صف، آسایشگاه و روزهایی که بهتدریج شبیه هم میشدند. او میگوید هفتهی اول بیشتر درگیر فهمیدن شرایط بودند. هفتهی دوم کمکم به برنامه عادت کردند و از هفتهی سوم دیگر روزها تفاوت چندانی نداشتند. فقط میخواستند دوره تمام شود.
دو روز مانده به پایان دوره، به آنها گفتند مدارکشان را تکمیل کنند و امضاهای لازم را بگیرند. تا آن روز کسی دقیقاً نگفته بود چه زمانی قرار است بروند. دورهای که با پیامک تعویق اعزام آغاز شده بود، حالا با چند امضا و دستور اداری تمام میشد. اما شاید آنچه از آن روزها بیشتر در خاطرش مانده، نه کلاسهاست و نه حتی آفتاب سوزانی که ساعتها زیر آن مینشستند؛ شبهاست. ساعت دو بامداد، صدای آژیر، برخاستن از خواب و دویدن به سمت خاکریز. بعد، روز که میشد، بازگشت به همان محوطه و همان کلاسها؛ بیآنکه بدانند بیرون چه میگذرد. جنگ تمام شده بود؛ دستکم روی کاغذ. اما آنها هنوز هر شب، با صدای آژیر، به جنگ برمیگشتند.
برچسب ها
آتشبس آرش کوهی پادگان جنگ ۱۲ روزه خط صلح خط صلح 187 دوره آموزشی سربازی سرباز اهل سنت شرایط پادگان ماهنامه خط صلح