
بحران دارو در ایران؛ بیماران زیر فشار گرانی و کمبود/ پردیس پارسا
نظام دارویی ایران در ماههای اخیر و در پی تحولات اقتصادی و پیامدهای ناشی از جنگ ۴۰ روزه، با چالشهای متعددی مواجه شده است. تغییر سیاستهای تخصیص ارز، انباشت بدهی سازمانهای بیمهگر به داروخانهها و تولیدکنندگان، و افزایش هزینههای تولید، موجب رشد قابلتوجه قیمت اقلام دارویی و بروز کمبود شده است. پیامد مستقیم این روند در سطح جامعه، وارد آمدن فشار شدید مالی به بیماران و تغییر الگوی مصرف دارو در میان خانوارها بوده است؛ بهگونهای که ملاحظات اقتصادی به یکی از متغیرهای تعیینکننده در تداوم یا توقف فرایند درمان بیماران تبدیل شده است.
افزایش قیمت و کمبود دارو
افزایش مستمر قیمت دارو و کاهش پوشش بیمهای موجب شده است که بخش قابلتوجهی از بیماران بهدلیل عدم تمکن مالی، توان خرید کامل اقلام تجویزشده در نسخهی پزشک را نداشته باشند و ناگزیر به حذف برخی اقلام یا کاهش دورهی درمان خود شوند.
«علی» که در داروخانهای در تهران داروساز است، دربارهی تغییر الگوی خرید مراجعان و نوسان روزانهی قیمتها به خط صلح میگوید: «بیماران موقع شنیدن قیمت نهایی نسخه، شروع به محاسبهی هزینهها میکنند و مقدار کمتری از داروهای خود را تحویل میگیرند. مثلاً مادری که از مراجعان قدیمی داروخانه است، فقط برای ۱۰ روز داروی بیماری فرزند خردسالش را خریداری کرد تا مابقیاش را آخر ماه تهیه کند. بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن مثل دیابت هم فقط به اندازهای دارو میخرند که تحت پوشش بیمه باشد؛ مثلاً بهجای سه بسته قرص، یک یا دو بسته تهیه میکنند تا ناچار به پرداخت هزینهی آزاد نشوند. قیمتها به شکل سرسامآوری بالا رفته. یک ورق قرص مسکن ژلوفن از ۳۰ هزار تومان در دورهی قبل از جنگ، حالا به حدود ۹۰ هزار تومان رسیده و بهدلیل تغییر روزانهی قیمتها، مجبوریم قیمت هر دارو را لحظهای در سیستم استعلام کنیم.»
بسیاری از بیماران بهدلیل ناتوانی در تامین هزینههای درمانی، به شکل خودسرانه اقدام به کاهش دوز یا قطع داروهای خود میکنند. «فرزانه» که ۲۱ سال دارد و به افسردگی و اختلال نقص توجه و بیشفعالی مبتلاست، دربارهی پیامدهای افزایش قیمت دارو میگوید: «پس از پایان جنگ ۴۰ روزه، داروهای من تمام شد، اما بهخاطر گران شدن داروها توان دوبارهی خریدن آنها را نداشتم و مجبور شدم مصرف داروها را بهتدریج کم کنم. قیمت نسخهی من سال ۱۴۰۳ نزدیک به ۲۰۰ هزار تومان بود، اما بعد از جنگ به حدود یک میلیون تومان رسید. کم کردن و قطع دارو باعث شد دچار اختلالات شدید خواب بشوم، بهطوری که مجبور شدم برای خوابیدن از یک وبسایت اینترنتی با تخفیف، مکمل ملاتونین بخرم. همهچیز خیلی گران شده، هزینهی تزریق هر سرم تقویتی از ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار تومان به ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار تومان رسیده. یکی از دوستانم که سرما خورده بود، فقط برای سرم و آنتیبیوتیک مجبور شد نزدیک به دو میلیون تومان خرج کند.»
داروسازان تاکید میکنند که مصرف گزینشی دارو و عدم تکمیل دورهی درمان توسط بیمارانی که به بیماریهای واگیردار مبتلا هستند و برای تامین معیشت ناگزیرند در جامعه حضور یابند، خطر انتقال بیماریها و تهدید سلامت عمومی را افزایش میدهد.
علاوه بر افزایش قیمت، بسیاری از داروها کمیاب یا نایاب شدهاند. «رضا» که برای تهیهی کپسول لیزدگزامفتامین مسیلات با نام تجاری ویاس به داروخانههای شبانهروزی تهران مراجعه کرده است، دربارهی تجربهی خود به ماهنامهی خط صلح میگوید: «دارویی را که دو ماه پیش از بازار آزاد ۳ میلیون تومان خریده بودم، دیروز ۶ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان قیمت دادند. به داروخانههای ۱۳ آبان و ۲۹ فروردین مراجعه کردم که هر دو گفتند این دارو را موجود ندارند. نمیدانم از کجا باید داروها را گیر بیاورم.»
بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن غیرواگیر، از جمله بیماران قلبیـعروقی و دیابتی که نیازمند مصرف روزانه و مادامالعمر دارو هستند، بیشترین فشار ناشی از افزایش قیمتها و کمبودهای دارویی را تجربه میکنند. «سعید» که مبتلا به بیماری قلبی است، دربارهی افزایش هزینهی درمان خود میگوید: «قیمت دارویی که باید بهصورت منظم مصرف کنم، تا تیرماه ۱۴۰۳ حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار تومان بود و حالا رسیده به ۱۲ میلیون تومان.»
«احسان» که مادرش بهدلیل تعبیهی باتری در قلب نیازمند مصرف دائمی دارو است، در واکنش به افزایش قیمت داروها به خط صلح میگوید: «من این وضعیت را بهطور کامل لمس کردهام. سه سال است که داروهای مادرم را تهیه میکنم؛ مادرم مشکل قلبی دارد و بهدلیل اینکه در قلبش باتری کار گذاشتهاند، باید این داروها را همواره مصرف کند. سه سال قبل، مجموع قیمت همهی قرصهایش نزدیک به یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان میشد، اما حالا قیمت تنها یک ورق از یکی از قرصهایش به ۷۰۰ هزار تومان رسیده. در این شرایط، قیمت دوا و درمان بهقدری زیاد شده که آدم حتی نباید مریض شود.»
افزون بر افزایش قیمت، محدودیتهای اعمالشده در تحویل دارو نیز هزینههای جانبی سنگینی را به خانوادهها تحمیل کرده است. «پروین»، شهروند ۵۰ سالهای که مراقبت از مادرش را که مبتلا به بیماری حاد قلبی است بر عهده دارد، دربارهی این مشکلات میگوید: «مادرم هر روز حدود ۱۷ عدد قرص مصرف میکند که این داروها هم گران هستند هم گیر نمیآیند. قیمت داروی روتین مایع گوش میانیاش که قبلاً سه ورق آن ۱۰۰ هزار تومان بود، حالا به ورقی ۸۰ هزار تومان رسیده. قبلاً دکترها برای بیماران قلبی نسخههای سهماهه تجویز میکردند، اما حالا به بیماران گفته میشود که فقط برای یک ماه دارو تحویل داده میشود. این تصمیم باعث شده که بیماران سالمند و خانوادههایشان هر ماه مجبور به دریافت نوبت مجدد و پرداخت هزینهی ویزیت پزشک شوند. برای تهیهی برخی داروهای کمیاب هم بیمار اول باید برای دریافت نسخهی جدید به پزشک مراجعه کند، بعد برای تایید نسخه به هلالاحمر برود و دست آخر به داروخانه مراجعه کند.»
کمبود داروهای حیاتی ضدپلاکت و ضدانعقاد خون نظیر پلاویکس و وارفارین، سلامت بیمارانی را که دارای استنت (فنر) قلبی یا دریچههای مصنوعی قلب هستند، بهطور مستقیم تهدید میکند. «نسترن» که ساکن کرمانشاه است، دربارهی نایاب شدن داروی همسرش به خط صلح میگوید: «این ماه، برای همسرم که پنج فنر در قلبش کار گذاشته شده، هرچه در کرمانشاه به دنبال قرص پلاویکس گشتیم، پیدا نشد؛ در حالی که ماه گذشته همین دارو را یک میلیون و ۴۰۰ هزار تومان خریده بودیم.» «حمید»، بیماری که نیازمند مصرف مستمر قرص ضدانعقاد وارفارین است، نیز با ابراز نگرانی از خطرات تغییر برند دارو میگوید: «من وارفارین انگلیسی با نام تجاری کرسنت مصرف میکنم که در هیچ داروخانهای پیدا نمیشود. هر جایی که میروم یک نمونهی متفاوت هندی، ایرانی، فنلاندی یا اسپانیایی پیدا میشود. این دارو یک داروی ضدانعقاد است و نمیشود در هر نوبت برند آن را تغییر داد. نگرانم آخرش دارویم را پیدا نکنم.»
در میان بیماران دیابتی نیز افزایش قیمت انسولین و قرصهای کنترل قند خون، فشار مالی مضاعفی را به خانوادهها وارد کرده است. «سینا» دربارهی هزینههای ماهانهی درمان مادرش به خط صلح میگوید: «طی این دو سه ماه، در هر نوبت که برای مادرم دارو خریدم، ۶ میلیون تومان بابت قرصها و ۴ میلیون تومان بابت انسولین پرداخت کردم و در این ماه تنها نزدیک به ۱۰ میلیون تومان هزینهی دارو شد. تا چند روز دیگر باید مجدداً انسولین بخرم و مشخص نیست این بار قیمت آن چقدر شده.»
«نعیمه» نیز دربارهی هزینهی داروهای دیابت میافزاید: «دارو خیلی گران شده؛ اگر بیمه نداشته باشی، برای یک قرص کنترل قند خون که بیمار باید همیشه همراه خودش داشته باشد، باید ماهانه یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان هزینه کنی.»
بدهی بیمهها به داروخانهها
بخش عمدهای از کمبودهای فعلی، ناشی از انسداد مالی و اختلال در گردش نقدینگی در حلقههای تولید و توزیع است. شبکهی دارویی کشور با دارا بودن ۱۸ هزار و ۳۰۰ داروخانه، بیش از ۱۰۰ کارخانهی تولیدکنندهی دارو و ۵۰ شرکت تولیدکنندهی مواد اولیه و بستهبندی، زیرساخت لازم برای تامین بخش بزرگی از نیاز داخلی را در اختیار دارد؛ اما تاخیرهای طولانیمدت در بازگشت منابع مالی از سوی سازمانهای بیمهگر، توان مالی این زنجیره را بهشدت تضعیف کرده است.
هادی احمدی، سخنگو و عضو هیاتمدیرهی انجمن داروسازان ایران، با اشاره به افزایش قیمت برخی داروها تا ۳۰۰ درصد، دربارهی وضعیت کنونی بازار دارو میگوید: «در حال حاضر ۱۵۰ تا ۲۰۰ قلم دارو در ایران با کمبود مواجه است و اگر این روند ادامه پیدا کند، احتمال اینکه کمبودها بیشتر شود وجود دارد.» (۱) وی همچنین دربارهی ریشهی مشکلات مالی داروخانهها میگوید: «مشکل اصلی داروی کشور کمبود نقدینگی است، زیرا سازمانهای بیمهگر و هدفمندی یارانهها به وظایف قانونی خود عمل نمیکنند. این سازمانها بیش از ۸۰ هزار میلیارد تومان به داروخانهها بدهکار هستند و بالغ بر ۸ هزار میلیارد تومان از چکهای داروخانههای کشور برگشت خورده است.» (۲) تاخیر در پرداخت مطالبات داروخانهها موجب کاهش دسترسی بیماران به دارو شده است. «مریم» که داروساز است، به خط صلح میگوید: «شش ماه است که مطالبات داروخانهها پرداخت نشده. هنگامی که یک داروخانه ماهها بهای داروهایی را که به بیماران تحویل داده است دریافت نمیکند و همزمان قیمت دارو و هزینههای تامین نیز روزبهروز افزایش پیدا میکند، داروخانه چطور باید مجدداً دارو خریداری کند؟ بعضی از داروها در کشور وجود دارد، اما داروخانه بهدلیل کمبود نقدینگی، توان خرید و تامین مجدد آنها را ندارد. در نهایت، این معضل تنها مشکل داروخانهدار نیست و اگر زنجیرهی تامین دارو آسیب ببیند، بیمار نیز آسیب میبیند.»
بحران کمیابی داروهای خاص
تامین داروهای بیماران خاص، شامل حدود ۸۰ هزار بیمار دیالیزی، ۲۳ هزار بیمار تالاسمی و بیش از ۱۶ هزار بیمار هموفیلی، مستقیماً به سیاستهای ارزی و عملکرد شرکتهای بیمه وابسته است. بررسی وضعیت بیماران تالاسمی نشان میدهد که حذف ارز ترجیحی داروهای وارداتی بهدلیل وجود مشابه داخلی، چالشهای درمانی و اقتصادی متعددی را ایجاد کرده است. یونس عرب، مدیرعامل انجمن تالاسمی ایران، دربارهی وضعیت داروهای این بیماران میگوید: «قیمت آزاد هر عدد قرص آهنزدای جیدنیو حدود ۸۰۰ هزار تومان است و یک بیمار با مصرف ماهانه ۶۰ عدد قرص، باید در ماه نزدیک به ۵۰ میلیون تومان فقط برای همین یک قلم دارو پرداخت کند. سازمان غذا و دارو بهدلیل وجود مشابه داخلی، ارز ترجیحی آن را حذف کرده بود؛ این در حالی است که مشابه داخلی برای بسیاری از بیماران عوارض داشته است و اخیراً سازمان غذا و دارو ارز ترجیحی جیدنیو را بازگردانده تا با قیمت مناسب عرضه شود. همچنین دربارهی داروی تزریقی دسفرال، با حذف ارز ترجیحی و تمایل نداشتن بیمهها به پوشش آن، بار مالی سنگینی به بیمار منتقل شده است. در مورد داروی هیدروکسیاوره نیز که در تالاسمی و شیمیدرمانی کاربرد دارد، نمونههای هندی و ایرانی تاثیر محسوسی در درمان ندارند، اما سازمان غذا و دارو ارز ترجیحی نمونهی مرغوب آلمانی را بهدلیل تولید داخل قطع کرده است.» (۳)
در حوزهی بیماران هموفیلی نیز تحریمهای بانکی و چالشهای مربوط به کنترل کیفی تولیدات داخلی، دسترسی بیماران به درمان پایدار را مختل کرده است. احمد قویدل، مدیرعامل سابق و عضو مجمع عمومی کانون هموفیلی ایران، در این باره میگوید: «از یک سال پیش با تحریم بانک تجارتی ایران و اروپا، واردات فاکتورهای ۸ و ۹ از آلمان متوقف شد. تولید داخل فاکتورهای ۸ و ۹ نوترکیب تا حدی کمبود را جبران کرده است، اما کیفیت دارو در هر نوبت تولید متفاوت است و اشکال اصلی تولیدات داخلی، عدم انجام کنترل کیفی دقیق آزمایشگاهی و علمی پس از تولید توسط سازمان غذا و دارو است. همچنین حدود ۲۰ درصد از بیماران به محصول نوترکیب حساسیت دارند و باید داروی پلاسمایی وارداتی مصرف کنند که تخصیص دیرهنگام ارز باعث کمبودهای ادواری آن میشود.» (۳)
نابرابری جغرافیایی در توزیع دارو و تجهیزات
شواهد میدانی حاکی از شکاف قابلتوجه میان پایتخت و استانهای دیگر در دسترسی به داروهای وارداتی و تجهیزات پزشکی است.
«حبیبه» که ساکن بابل است و مدتی است به تجویز روانپزشکش داروی سرترالین (آسنترا) مصرف میکند، به خط صلح میگوید: «در شهر خودمان هر جا گشتم قرص آسنترا گیر نمیآمد، مجبور شدم برای خریدنش بیایم تهران. توی تهران هم هر داروخانهای سر زدم دوز ۱۰۰ میلیگرمی آن را نداشتند، فقط ۵۰ پیدا میشد که آن هم شده بستهای ۶۸۰ هزار تومان، در حالیکه پارسال سیصد و خردهای بود.»
همچنین به گفتهی چند تن از بیماران، در حالی که داروی وارفارین خارجی در برخی داروخانههای تهران یافت میشود، بیماران ساکن شهرستانها از دسترسی به آن محروماند. یونس عرب، مدیرعامل انجمن تالاسمی ایران، با تایید این عدم توازن جغرافیایی اعلام کرده است که علیرغم استقرار حدود ۱۴ هزار بیمار تالاسمی در جنوب و بیش از ۵ هزار بیمار در شمال کشور، داروهای وارداتی باکیفیت عمدتاً در مرکز کشور توزیع میشوند و سهم استانهای حاشیهای به داروهای معمولی یا تولید داخل محدود شده است. (۳)
پانوشت:
1- ۱۵۰ تا ۲۰۰ قلم دارو با کسری مواجه شدند، تجارتنیوز، ۴ بهمنماه ۱۴۰۴.
2- بدهی ۸۰ هزار میلیاردی بیمهها به داروخانهها/ ۸ همت چک برگشتی!، فرارو، ۱۰ آبان ۱۴۰۵.
3- میرحمیدی، فرزاد، گرفتاری بیماران هموفیلی و تالاسمی، روزنامهی شرق، ۱۲ آبانماه ۱۴۰۵.
برچسب ها
بحران دارو بیماران بیماریهای مزمن بیمه پردیس پارسا جنگ ۴۰ روزه خط صلح خط صلح 187 داروخانه کمبود دارو گرانی دارو ماهنامه خط صلح