
سربازان وظیفه با آموزش محدود و تجربهی اندک در جنگی حرفهای/ پدرام زنگویی
در عصر جنگهای فناوریمحور، سامانههای هوشمند، جنگ الکترونیک و دکترینهای نظامی مبتنی بر «ارتشهای حرفهای کوچک اما چابک»، مفهوم دفاع و رزمگری دگرگون شده است. در چنین فضایی، جنگ دیگر نه بر پایهی انبوه نیروی انسانی آموزشندیده، که بر پایهی تخصص، مهارتهای دقیق فنی، آمادگی روانی بالا و تجهیزات بهروز تعریف میشود. با این حال، در بسیاری از ساختارهای نظامی سنتی و آمرانه — از جمله در ساختار نیروهای مسلح جمهوری اسلامی — نهاد «سربازی اجباری» همچنان به شکلی فرسوده و ناکارآمد تداوم دارد. این نوشتار به بررسی این پرسش کلیدی میپردازد که در مواجهه با تقابلهای نظامی مدرن و حرفهای، چه کسی تاوان فرجام تلخ بهکارگیری سربازان وظیفهای را که از حداقلهای آموزش، تجهیزات و حمایتهای روانی محروماند، پس میدهد؟
تقدسگراییِ فرمایشی در برابر واقعیتِ ناکارآمدی
در ادبیات رسمی حاکمیت، «سربازی» همواره با تعابیر ایدئولوژیک و مقدسی چون «دفاع از میهن»، «جهاد» و «خدمت مقدس» بازتعریف میشود تا هرگونه انتقاد ساختاری به حاشیه رانده شود. اما واقعیتِ عریانِ میدان نبرد، با شعارهای فرمایشی سنخیتی ندارد. سربازی اگرچه در ذات خود میتواند امری محترم و در راستای حراست از امنیت جامعه باشد، تا زمانی که بر پایهی اصول «حرفهایگری» بنا نشود، عملاً در مواجهه با چالشهای نظامی کارایی خود را از دست میدهد.
سرباز غیرحرفهای، یعنی انسانی که بدون اختیار و تنها بر اساس اجبار قانونی، پروسهای بوروکراتیک و فاقد محتوای رزمی را طی میکند، نهتنها نمیتواند بازدارنده باشد، بلکه در بحرانها به نقطهضعف ساختار دفاعی تبدیل میشود.
بحران در آموزش، نبودِ میدان تیرِ جدی و غیبت شبیهسازها
نخستین و عیانترین حلقهی مفقوده در پادگانهای جمهوری اسلامی، «آموزش نظامی استاندارد و عملیاتی» است. دورههای آموزشی عمدهی مشمولان، بهجای تمرکز بر فنون رزم مدرن، جنگ شهری، کار با تسلیحات پیشرفته و تاکتیکهای بقا، بیشتر بر محور رژههای خشک، امور خدماتیِ پادگانی و آموزشهای عقیدتی و سیاسیِ فرمایشی میچرخد. سرفصلهای آموزشی نیز دهههاست که بازنگری جدی نشدهاند و آموزشها همچنان سطحی باقی ماندهاند.
یکی دیگر از مشکلات اساسی، فقر میدان تیر و نبود شبیهسازهاست. در ارتشهای حرفهای، سرباز پیش از ورود به میدان، صدها ساعت در شبیهسازهای میدان نبرد (Simulators) قرار میگیرد تا واکنشهای عصبی و تاکتیکی او در برابر آتش دشمن، انفجار و شرایط بحرانی شرطی شود. اما در پادگانهای ما نه خبری از شبیهسازهای مدرن است و نه میدان تیر جدی؛ شلیک واقعی در طول دورهی آموزشی به چند تیر محدود و فرمایشی تقلیل یافته و بسیاری از سربازان تا پایان دورهی خدمت، تجربهی شلیک روان با سلاح سازمانی در شرایط شبیهسازیشدهی رزم را به دست نمیآورند.
وقتی سربازی آموزش جدی ندیده باشد، در میدان جنگ واقعی، پیش از آنکه برای دشمن تهدید باشد، خطری جدی برای خود و همرزمانش محسوب میشود (خودکشی یا خودزنی).
فقر تجهیزات روز و بیتوجهی به بقای سرباز
در جنگهای مدرن، تجهیزات انفرادی دیگر کالای لوکس نیستند، بلکه شرط اولِ زنده ماندن در میدان نبردند. در ساختار نظامی جمهوری اسلامی، بهدلیل تحریمها، سوئمدیریت و تخصیص بودجهها به بخشهای خاص (مانند نیروهای موازی یا نیابتی)، بدنهی اصلی نیروهای مسلح در بخش سربازان وظیفه با فقر شدید تجهیزات مواجه است.
مثلاً فقدان سامانههای دید در شب (Night Vision) و دوربینهای حرارتی مسئلهای قابل توجه است. نبردهای مدرن بخش عمدهای از عملیات خود را در تاریکی شب پیش میبرند. سربازی که فاقد دوربین دید در شب و تجهیزات اپتیکی باشد، در برابر ارتش مجهز عملاً نابیناست.
همچنین تجهیزات حفاظتی و ارتباطی استاندارد موجود نیست. جلیقههای ضدگلولهی مدرن و سبک، کلاهخودهای بالستیک استاندارد، سامانههای ارتباطی امن و رمزنگاریشده و سلاحهای اولیه و ثانویه عملاً جایگاهی در آموزش و تمرین ندارند. فرسودگی سلاحها و اطمینان نداشتن به عملکرد آنها، باعث افزایش فشار روانی سربازان میشود.
استفاده از اسلحههای قدیمی و فاقد ریلهای نصب تجهیزات جانبی، توان درگیری دقیق و واکنش سریع را از سرباز میگیرد. در واقع، جیپیاسهای انفرادی وجود ندارند و کیتهای تسلیحات فرسودهاند. کمکهای اولیهی تخصصی نیز در دسترس بدنهی عمومی سربازان وظیفه نیست.
شکم گرسنه و روانِ رنجور؛ بحران تغذیه و سلامت روان
یک ارتش حرفهای، پیش از هر چیز به سلامت جسمانی و روانی نیروهای خود اهمیت میدهد. در پادگانهای جمهوری اسلامی، وضعیت تغذیه از نظر کیفیت، ارزش غذایی و بهداشت، همواره یکی از اعتراضات خاموش اما گستردهی سربازان بوده است. بودجههای قطرهچکانی و رانتهای پیمانکاری در حوزهی تغذیهی پادگانها، به افت شدید کیفیت خوراک سربازان منجر میشود.
در کنار این نقصان جسمانی، حوزهی سلامت روان (روانپزشکی و روانکاوی) در نیروهای مسلح تقریباً نادیده گرفته میشود؛ فشارهای روانی ناشی از دوری از خانواده، محیط بستهی پادگان، تحقیرهای ساختاری و تنشهای خدمتی، بستر را برای آسیبهای روحی شدید فراهم میکند. هیچ سیستم پایش روانشناختیِ کارآمدی برای غربالگری افسردگی، اضطراب حاد یا تمایل به خودزنی و خودکشی در میان سربازان وجود ندارد و مراجعه به بهداریهای نظامی اغلب با انگِ «تمارض» پاسخ میگیرد.
نگاه ابزاری، سرباز بهمثابه نیروی کارِ ارزان
ریشهی همهی این ناکارآمدیها را باید در نوع نگاه حکومت به سرباز وظیفه جستجو کرد. در سیستم حکمرانی جمهوری اسلامی، سرباز وظیفه بیش از آنکه یک «نیروی دفاعی آموزشدیده و ارزشمند» تلقی شود، بهعنوان «یک ابزارِ ارزانقیمت، بیصدا و همهکاره» دیده میشود.
از سربازان نهتنها در برجکهای نگهبانی، بلکه بهعنوان کارگر خدماتی، نیروی نظافت، کارگر پروژههای عمرانی و نیروی ارزان برای امور اداری پادگانها بهرهکشی میشود. وقتی نیروی انسانی ارزشی ذاتی نداشته باشد و تنها به چشم ابزاری برای پر کردن خلاهای بوروکراتیک به او نگاه شود، طبیعی است که نه هزینهای برای آموزش و تجهیزات او میشود و نه تلاشی برای حفظ سلامت جسم و روان او صورت میگیرد.
چه کسی بهای این ضعف را میپردازد؟
پاسخ به این پرسش تلخ و ویرانگر است: بهای سنگینِ ضعف آموزش، کمبود تجهیزات و نگاه ابزاری، مستقیماً از جیبِ جان و آیندهی جوانان این سرزمین و خانوادههایشان پرداخت میشود.
این هزینه تنها به هدر رفتنِ دو سال از بهترین و طلاییترین روزهای جوانیِ یک انسان در پادگانهای فاقد کارایی ختم نمیشود؛ بلکه در صورت بروز یک جنگ واقعی و حرفهای، این اجبار و بیآمادگی به فاجعهای دووجهی تبدیل میشود. اگر سرباز در این جنگ زنده بماند، بدون آموزش روانی و حمایتهای پس از سانحه، زیر بارِ سنگینِ تروماهای میدان نبرد، استرس پس از سانحه (PTSD) و زخمهای روحی و جسمی، عملاً دچار فروپاشیِ کاملِ روانی و شخصیتی میشود و با ویرانیِ روحی به جامعه بازمیگردد. اگر جان خود را از دست بدهد، خانوادهای داغدار و بیسرپرست باقی میماند که با از دست دادن فرزند و نیروی مولد خود، دچار تضعیف شدید اقتصادی، عاطفی و اجتماعی میشود.
در حقیقت، با سربازان وظیفه همچون «گوشت دم توپ» رفتار میشود، بیآنکه آموزش و آمادگی لازم برای ایفای نقشی موثر در میدان نبرد را داشته باشند. سرباز وظیفهای که از اعتمادبهنفس و آمادگی عملیاتی پایینی برخوردار است، با از دست دادن فرمانده خود، توانایی لازم برای کنترل شرایط را ندارد و در میدان نبرد دچار سردرگمی میشود. این هزینهای است که رژیم جمهوری اسلامی بر ایرانیان تحمیل میکند و افزون بر آن، باعث فروپاشی ساختار مرزها و منافع ملی میشود. تا زمانی که نظام وظیفهی اجباری جای خود را به «ارتش حرفهای و داوطلبانه» ندهد و کرامت، آموزش مدرن و حفظ جان انسانها در اولویت قرار نگیرد، این چرخهی پرهزینه جز فرسایش سرمایهی انسانی و ویرانی خانوادهها ثمری نخواهد داشت.
برچسب ها
آموزش نظامی ارتش حرفهای پادگان پدرام زنگویی خط صلح خط صلح 187 سربازان وظیفه سربازی اجباری ماهنامه خط صلح میدان تیر نیروهای مسلح