با تشدید تنش‌های نظامی و گسترش درگیری‌ها میان ایران، اسرائیل و ایالات متحده، وضعیت زندان‌ها و به‌ویژه زندانیان سیاسی، بیش از پیش در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است. در شرایطی که توجه افکار عمومی و رسانه‌ها عمدتاً بر تحولات میدانی و پیامدهای ژئوپلیتیکی جنگ متمرکز شده، وضعیت زندانیان و خانواده‌های آن‌ها به حاشیه رانده شده است. این در حالی است که تجربه‌های پیشین نشان داده در شرایط بحران، گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده –از جمله زندانیان— بیش از دیگران در معرض آسیب قرار می‌گیرند. روایت پیش‌رو، بر اساس گفتگو با «مهراوه خندان»، دختر رضا خندان، زندانی سیاسی محبوس در زندان اوین، تصویری از این وضعیت در روزهای اخیر ارائه می‌دهد؛ تصویری از اضطراب، بی‌خبری و نوعی فرسایش تدریجی که هم زندانیان و هم خانواده‌هایشان را دربرگرفته است.

ثبات ظاهری، ابهام واقعی در وضعیت زندان

بر اساس روایت مهراوه خندان، اخیراً بازداشتی جدیدی به سالنی که رضا خندان در آن محبوس است –یعنی بند ۷ زندان اوین—، منتقل نشده است. به گفته‌ی او، بسیاری از بازداشت‌شدگان اعتراضات اخیر به زندان تهران بزرگ یا بندهای امنیتی منتقل شده‌اند. با این حال، نبود اطلاعات دقیق و محدودیت در اطلاع‌رسانی، هم‌چنان یکی از ویژگی‌های اصلی این روزهاست. تعطیلی فروشگاه زندان در هفته‌ی نخست جنگ نیز از جمله نشانه‌هایی است که از اختلال در روندهای روزمره حکایت دارد.

زندگی روزمره به‌مثابه واکنشی به اضطراب

به گفته‌ی مهراوه خندان، فشارهای روانی این وضعیت بیش از هر چیز در زندگی خانواده‌ها نمود پیدا می‌کند. مادر او از زمان آغاز درگیری‌ها تقریباً از خانه خارج نشده و تلاش کرده با انجام کارهای روزمره، نوعی ثبات روانی برای خود ایجاد کند. او اشاره می‌کند: «مادرم سعی دارد نگرانی‌های خود را منتقل نکند، اما این بازگشت به روال عادی، بیش از آن‌که نشانه‌ی آرامش باشد، واکنشی به احساس بی‌قدرتی و اضطراب مداوم است.»

در روایت او، تجربه‌ی جنگ برای اعضای خانواده یکسان نیست: «برادر کوچک‌ترم که مواجهه مستقیم‌تری با فضای جنگ داشته و پس از جنگ ۱۲ روزه به هلند مهاجرت کرده، ترس را به شکلی ملموس‌تر و غریزی‌تر تجربه می‌کند. این اضطراب حتی در موقعیت‌هایی مانند صدای آتش‌بازی در ایام سال نو نیز بروز یافته است.»

در مقابل، خود او تلاش می‌کند در کنار ترس، با نگاهی تحلیلی‌تر به پیامدهای جنگ نگاه کند؛ تفاوتی که به‌نوعی بازتاب شکاف نسلی در تجربه‌ی بحران است.

زندانیان؛ نخستین قربانیان کمبود

مهراوه خندان با اشاره به شرایط اقتصادی و تداوم درگیری‌ها، نسبت به وضعیت معیشتی زندانیان ابراز نگرانی می‌کند: «در صورت ادامه‌ی این شرایط، احتمال محدودشدن دسترسی به غذا و اقلام ضروری برای زندانیان بسیار بالاست. این نگرانی به‌ویژه درباره‌ی زندانیانی که از حمایت مالی خانواده برخوردار نیستند، جدی‌تر است.»

او اضافه می‌کند: «حتی پیش از این نیز بسیاری از بازداشتی‌ها در تامین نیازهای اولیه با مشکل مواجه بوده‌اند و تداوم بحران می‌تواند وضعیت آن‌ها را به‌مراتب دشوارتر کند.»

ملاقات‌هایی که در ابهام فرو رفته‌اند

مهراوه خندان درباره‌ی وضعیت ملاقات‌ها در دوران جنگ می‌گوید: «وضعیت ملاقات‌ها نیز در ابهام قرار دارد. مادرم به دلیل محدودیت‌های مرتبط با حجاب، امکان حضور در سالن ملاقات اوین را ندارد و مادربزرگم که پیش‌تر امکان ملاقات داشته، از زمان آغاز جنگ دیگر مراجعه‌ای نداشته است. در حال حاضر مشخص نیست که ملاقات‌ها از سوی زندان برگزار می‌شود یا به‌طور کامل متوقف شده است.»

در چنین شرایطی، به‌گفته‌ی او، نقش نهادهای بین‌المللی حقوق بشری در پیگیری وضعیت زندانیان اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند. اطلاع‌رسانی و نظارت این نهادها می‌تواند به کاهش فشارها و جلوگیری از وخامت بیش‌تر شرایط کمک کند؛ به‌ویژه در فضایی که جریان اطلاعات محدودتر شده است.

تنهاییِ مضاعف در سایه‌ی جنگ

در نهایت، مهراوه خندان از تجربه‌ی «تنهایی مضاعف» سخن می‌گوید؛ احساسی که از هم‌زمانی جنگ و داشتن عضوی از خانواده در زندان ناشی می‌شود.

او با تاکید بر مخالفت خود با جنگ، از ناتوانی در درک منطق آن سخن می‌گوید، اما در عین حال، احساس استیصال بخشی از مردم را نیز قابل فهم می‌داند. به گفته‌ی او، این روزها از معدود زمان‌هایی بوده که چنین احساس تنهایی عمیقی را تجربه کرده است؛ احساسی که به باور او، میان بسیاری از خانواده‌های زندانیان سیاسی مشترک است.